Esmâ-i İlâhiye
Esmâ-i Zâtiye, Esmâ-i Fiiliye
Ama اِسْمِ kelimesi ise:
Biliniz ki, Zât-ı Vâcibü'l-Vücud'un bin bir esmasından bir kısmına
"Esmâ-i Zâtiye" denilir ki, her cihette, Zât-ı Akdes'i gösterir.
O'nun adı ve onun ünvanıdır.
"Allah, Ehad, Samed, Vâcibü'l-Vücud" gibi çok esmâ var.
Bir kısmına da "Esmâ-i Fiiliye" tabir edilir ki, çok nevileri var. Mesela, "Gaffar, Rezzak, Muhyî, Mümît, Mün'im, Muhsin."
(RNK.EMİRDAĞ LÂHİKASI)
Esmâ-i Hüsnâ'nın birbiri ile ilişkisi
Nasıl herbir eser, bütün âsârı Müessirine verir;
ve herbir fiil-i icadî, bütün ef'âli Fâiline mal eder.
Aynen öyle de, kâinattaki tecellî eden herbir isim,
bütün isimleri kendi Müsemmâsına isnad eder ve
O'nun ünvanları olduğunu ispat eder.
Çünkü, kâinatta tecellî eden isimler, devâir-i mütedahile gibi ve ziyadaki elvân-ı seb'a gibi birbiri içine giriyor, birbirine yardım ediyor, birbirinin eserini tekmil ediyor, tezyin ediyor.
Meselâ,
Muhyî ismi birşeye tecellî ettiği vakit ve hayat verdiği dakikada, Hakîm ismi dahi tecellî ediyor, o zîhayatın yuvası olan cesedini hikmetle tanzim ediyor.
Aynı halde Kerîm ismi dahi tecellî ediyor, yuvasını tezyin eder. Aynı anda Rahîm isminin dahi tecellîsi görünüyor; o cesedin şefkatle havâicini ihzar eder.
Aynı zamanda Rezzâk ismi tecellîsi görünüyor;
o zîhayatın bekàsına lâzım maddî ve mânevî rızkını ummadığı tarzda veriyor, ve hâkezâ...
Demek, Muhyî kimin ismi ise, kâinatta nurlu ve muhît olan Hakîm ismi de O'nundur ve bütün mahlûkatı şefkatle terbiye eden Rahîm ismi de O'nundur ve bütün zîhayatları keremiyle iaşe eden Rezzâk ismi dahi O'nun ismidir, ünvanıdır, ve hâkezâ…
Demek, herbir isim, herbir fiil, herbir eser öyle bir burhan-ı vahdâniyettir ki, kâinatın sahifelerinde ve asırların satırlarında yazılan ve mevcudat denilen bütün kelimâtı, Kâtibinin nakş-ı kalemi olduğuna delâlet eden birer mühr-ü vahdâniyet, birer hâtem-i ehadiyettir.
(RNK.26.MEKTUP)
Celâl-Sübhanallah......Cemâl-Elhamdü lillâh (Sübhanallahi ve bihamdihî)
Sübhanallah ve Elhamdü lillâh cümleleri
Cenâb-ı Hakk'ı celâl ve cemâl sıfatlarıyla zımnen tavsif ediyorlar.
Celâl sıfatını tazammun eden Sübhanallah,
abdin ve mahlûkun Allah'tan baid olduklarına nâzırdır.
Cemâl sıfatını içine alan Elhamdü lillâh,
Cenâb-ı Hakk'ın rahmetiyle abde ve mahlûkata karib olduğuna işarettir.
Meselâ, biri kurb, diğeri bu'd olmak üzere, bize nâzır, şemsin iki ciheti vardır.
Kurb cihetiyle, hararet ve ziyayı veriyor.
Bu'd cihetiyle, insanların mazarratlarından tâhir ve sâfi kalıyor.
Bu itibarla insan şemse karşı yalnız kabil olabilir,
fâil ve müessir olamaz.
Kezalik—bilâ teşbih—
Cenâb-ı Hak rahmetiyle bize karib olduğu cihetle
O'na hamd ediyoruz.
Biz O'ndan uzak olduğumuz cihetle
O'nu tesbih ediyoruz.
Binaenaleyh,
rahmetiyle kurbuna bakarken hamdet.
O'ndan baid olduğuna bakarken tesbih et.
Fakat her iki makamı karıştırma. Ve her iki nazarı birleştirme ki, hak ve istikamet mültebis olmasın.
Lâkin iltibas ve mezc olmadığı takdirde, her iki makamı ve her iki nazarı hem tebdil, hem cem edebilirsin.
Evet, Sübhanallahi ve bihamdihî her iki makamı cem eden bir cümledir.
(RNK.MESNEVÎ-İ NURİYE)
İsm-i Celâl ve Cemâl
İsm-i Celâl, alelekser nevilerde, külliyatta tecellî eder.
İsm-i Cemâl ise, mevcudatın cüz'iyatına tecellî eder.
Bu itibarla, nevilerdeki cûd-u mutlak, celâlin tecellîsidir.
Cüz'iyatın nakışları, eşhasın güzellikleri cemâlin tecellîyatındandır.
Ve keza, celâl, vahidiyetin tecellîsinden,
cemâl dahi tecellîsinden zahir olur.
Bazan da cemâl, celâlden tecellî eder.
Evet, cemâlin gözünde celâl ne kadar cemîldir;
celâlin gözünde dahi cemâl o kadar celîldir.
(RNK.MESNEVÎ-İ NURİYE)
Tevhid ve vahdette cemâl-i İlâhî ve kemâl-i Rabbânî tezahür eder.
Tevhid ve vahdette cemâl-i İlâhî ve kemâl-i Rabbânî tezahür eder. Eğer vahdet olmazsa, o hazine-i ezeliye gizli kalır.
Evet,
hadsiz cemâl ve kemâlât-ı İlâhiye
ve nihayetsiz mehasin ve hüsn-ü Rabbânî
ve hesapsız ihsanat ve bahâ-i Rahmânî
ve gayetsiz kemâl-i cemâl-i Samedânî,
ancak vahdet âyinesinde ve vahdet vasıtasıyla, şecere-i hilkatin nihâyâtındaki cüz'iyâtın simalarında temerküz eden cilve-i esmâda görünür.
Meselâ, iktidarsız ve ihtiyarsız bir yavrunun imdadına umulmadık bir yerden, yani kan ve fışkı ortasından beyaz, sâfi, temiz bir süt göndermek olan cüz'î fiil ise, tevhid nazarıyla bakıldığı vakit, birden, bütün yavruların pek çok harikulâde ve pek çok şefkatkârâne olan küllî ve umumî iaşeleri ve validelerini onlara musahhar etmeleriyle rahmet-i Rahmân'ın cemâl-i lâyezâlîsi kemâl-i şâşaa ile görünür.
Eğer tevhid nazarıyla bakılmazsa, o cemâl gizlenir ve o cüz'î iaşe dahi esbaba ve tesadüfe ve tabiata havale edilir, bütün bütün kıymetini, belki mahiyetini kaybeder.
Hem meselâ, müthiş bir hastalıktan şifa bulmak, eğer tevhid nazarıyla bakılsa, birden, zemin denilen hastahane-i kübrâda bulunan bütün dertlilere, âlem denilen eczahane-i ekberden ilâçları ve dermanlarıyla şifa ihsan etmek yüzünde, Rahîm-i Mutlak'ın cemâl-i şefkati ve mehasin-i rahîmiyeti küllî ve şâşaalı bir surette görünür.
Eğer tevhid nazarıyla bakılmazsa, o cüz'î fakat alîmâne, basîrâne,şuurkârâne olan şifa vermek dahi, câmid ilâçların hâsiyetlerine ve kör kuvvete ve şuursuz tabiata verilir, bütün bütün mahiyetini ve hikmetini ve kıymetini kaybeder.
(RNK-2.ŞUÂ)
El Kuddûs ve Cemîl-i Mutlak
İsm-i Kuddûs'ün cilve-i âzamına bak ki, kâinatın bütün mevcudatını öyle temiz, pak, sâfi, güzel, süslü, berrak yapar gösterir ki,
bütün kâinata ve bütün mevcudata Cemîl-i Mutlak'ın hadsiz derecede cemâl-i zâtîsine lâyık ve nihayetsiz güzel olan Esmâ-i Hüsnâ'sına münasip olacak güzel âyineler şeklini vermiştir.
(RNK-30.LEM'A)
İsm-i Kayyûm
“Bu kâinâtın Hâlık-ı zü’l-Celâl’i , Kayyûm'dur.
Yani bizâtihî kāimdir, dâimdir, bâkîdir.
Bütün eşyâ O’nunla kāimdir, devâm eder ve vücudda kalır, bekā bulur. Eğer bir dakîkacık olsun o nisbet-i kayyûmiyet kesilse, kâinât mahvolur.
(RNK.30.LEM'A)
Şu kâinâttaki ecrâm-ı semâviyenin kıyamları, devamları ve bekāları, sırr-ı Kayyûmiyete bağlıdır.
Eğer o cilve-i Kayyûmiyet bir dakîkada yüzünü çevirse,
bir kısmı küre-i arzdan bin def‘a büyük milyonlar küreler, fezâ-yı gayr-ı mütenâhî boşluğunda dağılacak, birbirine çarpacak, ademe dökülecekler. (...)
Herbir mevcûdun zerreleri dahi, yıldızlar gibi sırr-ı kayyûmiyetle kāim ve o sır ile bekā buluyorlar ve devâm ediyorlar.”
Ayrıca bakınız; (Mektûbât, 33. Mektûb, 319)
(RNK.30.LEM'A)
İsm-i Kayyûm'un cilve-i âzamını görmek istersek, hayalimizi bütün kâinatı temâşâ edecek, biri en uzak şeyleri, diğeri en küçük zerreleri gösterecek iki dürbün yapıp, birinci dürbünle bakıyoruz, görüyoruz ki:
İsm-i Kayyûm'un cilvesiyle, küre-i arzdan bin defa büyük milyonlar küreler, yıldızlar, direksiz olarak, havadan daha lâtif olan madde-i esiriye içinde kısmen durdurulmuş, kısmen vazife için seyahat ettiriliyor.
Sonra, o hayalin, hurdebinî olan ikinci dürbünüyle,
küçük zerrâtı görecek bir suretle bakıyoruz.
O sırr-ı kayyûmiyetle, zîhayat mahlûkat-ı arziyenin herbirinin zerrât-ı vücudiyeleri, yıldızlar gibi muntazam bir vaziyet alıp hareket ediyorlar ve vazifeler görüyorlar.
Hususan zîhayatın kanındaki "küreyvât-ı hamrâ ve beyzâ" tabir ettikleri, zerrelerden teşekkül eden küçücük kütleleri, seyyar yıldızlar gibi, Mevlevîvâri iki hareket-i muntazama ile hareket ediyorlar görüyoruz.
Evet, sırr-ı kayyûmiyetin cilvesine bu noktadan bakınız ki, bütün mevcudatı ademden çıkarıp, herbirisini bu nihayetsiz fezada,
رَفَعَ السَّمٰوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا
sırrıyla durdurup, kıyam ve bekà verip, umumunu böyle sırr-ı kayyûmiyetin tecellîsine mazhar eyliyor.
Eğer bu nokta-i istinad olmazsa, hiçbir şey kendi başıyla durmaz; hadsiz bir boşlukta yuvarlanıp ademe sukut edecek.
Hem nasıl ki bütün mevcudat, vücutları ve kıyamları ve bekàları cihetinde Kayyûm-u Zülcelâl'e dayanıyorlar, kıyamları O'nunladır.
Öyle de, mevcudatın keyfiyat ve ahvâlinde binler silsilelerin—temsilde hata olmasın—telefon, telgraf silsilelerinin merkezi ve santral direği hükmünde olan sırr-ı kayyûmiyette
وَاِلَيْهِ يُرْجَعُ اْلاَمْرُ كُلُّهُ sırrıyla uçları bağlıdır.
Eğer o nuranî nokta-i istinada dayanmazlarsa,
ehl-i akılca muhal ve bâtıl olan binler devirler ve teselsüller lâzım gelecek. Belki mevcudat adedince bâtıl olan devirler ve teselsüller lâzım gelir.
Meselâ bu şey (hıfz veya nur veya vücut veya rızık gibi) bir cihette buna dayanır, bu da ötekine, o da ona... Git gide, herhalde nihayetsiz olamaz, bir nihayeti bulunacak.
İşte, bütün böyle silsilelerin müntehâları, elbette sırr-ı kayyûmiyettir. Sırr-ı kayyûmiyet anlaşıldıktan sonra, o mevhum silsilelerde birbirine dayanmak rabıtası ve mânâsı kalmaz, kalkar; herşey doğrudan doğruya sırr-ı kayyûmiyete bakar.
(RNK.30.LEM'A)
Herşeyi birer model hükmünde inşa edmiş cilve-i esmâsını, mu'cizât-ı kudretini izhar eder.
O Malikü'l-Mülk-i Zülcelâl, âlem-i ekberi, bahusus küre-i arz yüzünü öyle bir surette inşa ederek yapmıştır ki, birbiri içinde hadsiz daireler olup, herbir daire bir tarla hükmünde olup, vakit be vakit, mevsim be mevsim, asır be asır eker, biçer, mahsulât alır.
Mütemadiyen mülkünü çalıştırır, tasarruf eder.
En büyük daire olan zerrat âlemini bir tarla yapıp,
her zaman kâinat kadar mahsulâtı, kudretiyle, hikmetiyle onda eker, biçer, kaldırır.
Âlem-i şehadetten âlem-i gayba,
daire-i kudretten daire-i ilme gönderir.
Sonra, mutavassıt bir daire olan zemin yüzünü,
aynen öyle bir mezraa yapmış ki, mevsim be mevsim âlemleri, envâları içinde eker, biçer, kaldırır.
Mânevî mahsulâtını dahi gaybî, uhrevî, misalî ve mânevî âlemlerine gönderir.
Daha küçük bir daire olan bir bahçeyi, yine, yüz defa,
bin defa kudretle doldurup hikmetle boşalttırıyor.
Daha küçük bir daire olan bir zîhayatı, meselâ bir ağacı,
bir insanı, yüz defa onun kadar ondan mahsulât alır.
Demek, o Malikü'l-Mülk-i Zülcelâl, küçük-büyük, cüz'î-küllî herşeyi birer model hükmünde inşa ederek, yüzler tarzda taze taze nakışlarla münakkaş mensucat-ı san'atını onlara giydirir, cilve-i esmâsını, mu'cizât-ı kudretini izhar eder.
Kendi mülkünde herbir şeyi birer sahife hükmünde inşa etmiş. Her sahifede, yüzer tarzda mânidar mektubatını yazar; hikmetinin âyâtını izhar eder, zîşuurlara okutturur.
Şu âlem-i ekberi mülk şeklinde inşa etmekle beraber, şu insanı dahi öyle bir surette halk etmiştir ve ona öyle cihazat ve âletler ve havas ve hissiyatlar ve bilhassa nefis, hevâ ve ihtiyaç ve iştiha ve hırs ve dâvâ vermiştir ki,
o geniş mülkünde, bütün mülke muhtaç bir memlûk hükmüne getirmiştir.
İşte, hiç mümkün müdür ki, pek büyük olan âlem-i zerrattan, tâ bir sineğe kadar bütününü mülk ve tarla yapan ve küçük insanı o büyük mülke nâzır ve müfettiş ve çiftçi ve tüccar ve dellâl ve âbid ve memlûk yaptıran ve kendine muhterem bir misafir ve sevgili bir muhatap ittihaz eden o Malikü'l-Mülk-i Zülcelâl'den başka, o mülke tasarruf edip o memlûke seyyid olabilsin?
(RNK-20.MEKTUP)
Nakıştan mânâya geçsen, esmâ yoluyla Müsemmâyı bulursun.
Hem, her eser-i Samedânî, bir mektup gibi,
bir Sâni-i Zülcelâl'in esmâsını bildirir.
Nakıştan mânâya geçsen,
esmâ yoluyla Müsemmâ'yı bulursun.
Madem şu masnuat-ı fâniyenin mağzını, içini bulabilirsin; onu elde et, mânâsız kabuğunu, kışrını acımadan fenâ seyline atabilirsin.
(RNK.17.SÖZ)
(Müsemmâ:Güzel isimlerle isimlendirilen Allah c.c.)
Bütün eşyanın melekûtiyetleri, santral gibi,
Hakîm, Kadîr, Mürîd, Alîm bir Vâcibü'l-Vücud'un yed-i kudretindedir.
(RNK.MESNEVÎ-İ NURİYE)
İsm-i Âzam gizlidir Ferd, Hayy, Kayyûm, Hakem, Adl, Kuddûs'tur
Mektubunda İsm-i Âzamı sual ediyorsun. İsm-i Âzam gizlidir. Ömürde ecel, Ramazan'da Leyle-i Kadir gibi, esmâda İsm-i Âzamın istitarı, mühim hikmeti var. Kendi nokta-i nazarımda hakikî İsm-i Âzam gizlidir, havassa bildirilir.
Fakat her ismin de âzamî bir mertebesi var ki, o mertebe İsm-i Âzam hükmüne geçiyor. Evliyaların İsm-i Âzamı ayrı ayrı bulması bu sırdandır.
Hazret-i Ali'nin (r.a.) Ercûze namında bir kasidesi Mecmuatü'l-Ahzab'da var.
İsm-i Âzamı altı isimde zikrediyor.
İmam-ı Gazâlî onu Cünnetü'l-Esmâ namındaki risalesinde, Hazret-i Ali'nin zikrettiği ve İsm-i Âzamın muhîti olan o esmâ-i sitteyi şerh ve hassalarını beyan etmiştir.
O altı isim de Ferd, Hayy, Kayyûm, Hakem, Adl, Kuddûs'tur.
(RNK.BARLA LÂHİKASI)
Küçük canlıların sayısının çok olmasının hikmeti
Daire-i kesretin müntehâsında ve en dağınık cüz'iyâtında, sırr-ı vahdetle bin bir esmâ-i İlâhiye, zîhayat denilen küçücük mektuplarda temerküz edip açık okunduğundan, o Sâni-i Hakîm, zîhayat nüshalarını çok teksir ediyor.
Ve bilhassa zîhayatlardan küçüklerin taifelerini pek çok tarzda nüshalarını teksir eder ve her tarafa neşreder.
(RNK-2.ŞUÂ)
İnsanın ihtiyaçlarının çokluğu üzerinden esmâyı çokça okuyarak, herbiri için ayrı şükrederek şükrü de çoğaltıp
ahsen-i takvime çıkmak
Envâ-ı zîhayat içinde en ziyade rızkın envâına muhtaç, insandır.
Cenâb-ı Hak insanı
bütün esmâsına câmi bir âyine
ve bütün rahmetinin hazinelerinin müddeharâtını tartacak, tanıyacak cihazata malik bir mu'cize-i kudret
ve bütün esmâsının cilvelerinin vaziyetlerinin inceliklerini mizana çekecek âletleri hâvi bir halife-i arz suretinde halk etmiştir.
Onun için, hadsiz bir ihtiyaç verip, maddî ve mânevî rızkın hadsiz envâına muhtaç etmiştir.
İnsanı, bu câmiiyete göre en âlâ bir mevki olan ahsen-i takvime çıkarmak vasıtası, şükürdür.Şükür olmazsa, esfel-i sâfilîne düşer, bir zulm-ü azîmi irtikâp eder.
(RNK.28.MEKTUP)
Zât-ı Hayy-ı Kayyûm, bu kâinatta insanı irade etmiş ve kâinatı onun için yaratmış denilebilir. Çünkü insan, câmiiyet-i tâmme ile bütün esmâ-i İlâhiye'yi anlar, zevk eder.
Hususan rızıktaki zevk cihetiyle pek çok Esmâ-i Hüsnâ'yı anlar. Halbuki melâikeler onları o zevkle bilemezler.
(RNK.23. SÖZ)
Evet, sath-ı arzda her sene yapılan ziyafet-i âmme-i İlâhiye, nev-i beşere, halife olduğu münâsebetiyle bir ikramdır. Yoksa hepsi onun istifadesi için değildir.
(RNK.MESNEVÎ-İ NURİYE)
)Malikü'l-Mülk-i Zülcelâl(
Şu âlem-i ekberi mülk şeklinde inşa etmekle beraber,
şu insanı dahi öyle bir surette halk etmiştir ve ona öyle cihazat ve âletler ve havas ve hissiyatlar ve bilhassa nefis, hevâ ve ihtiyaç ve iştiha ve hırs ve dâvâ vermiştir ki, o geniş mülkünde, bütün mülke muhtaç bir memlûk hükmüne getirmiştir.
İşte, hiç mümkün müdür ki, pek büyük olan âlem-i zerrattan, tâ bir sineğe kadar bütününü mülk ve tarla yapan ve küçük insanı o büyük mülke nâzır ve müfettiş ve çiftçi ve tüccar ve dellâl ve âbid ve memlûk yaptıran ve kendine muhterem bir misafir ve sevgili bir muhatap ittihaz eden o Malikü'l-Mülk-i Zülcelâl'den başka, o mülke tasarruf edip o memlûke seyyid olabilsin?
(RNK-20.MEKTUP)
Nefs-i insanînin îtâsıyla, bu mide için mülk ve melekût âlemleri nimetler sofrası gibi kılınmıştır.
Kezâlik, îmânın îtâsıyla, mezkûr sofralarla beraber,
Esmâ-i Hüsnâ'da iddihar edilen defineleri de sofra olarak verilmiş oluyor.
(RNK.MESNEVİ-İ NURİYE)
Bin bir esmâ-i İlâhiye'nin herbirinde pek çok tabakat-ı hüsün ve cemâl ve fazl ve kemâl bulunduğu gibi, pek çok merâtib-i muhabbet ve iftihar ve izzet ve kibriyâ vardır.
(RNK-32.SÖZ)
Kemâlât-ı insaniye neşvünemâ bulması Esmâ-i kudsiye-i İlâhiye'nin tadı
İki esas üzerine kemâlât-ı insaniye neşvünemâ bulur. Bununla insan, insan olur.
Biri:
Cenâb-ı Mün'im-i Hakîki'nin bütün nimetlerinin herbir çeşitlerini size ihsas ettirip şükrettirmekten ibarettir.
Siz de hissedip şükür ve ibadetini etmelisiniz.
İkincisi:
Âleme tecellî eden esmâ-i kudsiye-i İlâhiye'nin bütün tecelliyâtının aksamını, birer birer, size o cihazât vasıtasıyla bildirip tattırmaktır.
Siz dahi tatmakla tanıyarak îmân getirmelisiniz.
(RNK-11.SÖZ)
Cenâb-ı Hakk'ın Esmâ-i Hüsnâ'sının had ve hesaba gelmez türlü türlü tecelliyâtının iki gâyesi vardır
Cenâb-ı Hakk'ın Esmâ-i Hüsnâ'sının had ve hesaba gelmez türlü türlü tecelliyâtı vardır. Mahlûkatın tenevvüleri ve ihtilâfları, o tecelliyâtın tenevvülerinden ileri geliyor.
İşte, her kemâl ve cemâl sahibi, fıtraten cemâl ve kemâlini görmek ve göstermek istemesi sırrınca,
o muhtelif esmâ dahi, daimî ve sermedî oldukları için,
daimî bir surette Zât-ı Akdes hesabına tezahür isterler.
Yani nakışlarını görmek isterler. Yani, kendi nakışlarının âyinelerinde cilve-i cemâllerini ve in'ikâs-ı kemâllerini görmek ve göstermek isterler.
Yani, kâinat kitab-ı kebîrini ve mevcudatın muhtelif mektubatını ânen feânen tazelendirmek, yani yeniden yeniye mânidar yazmak, yani birtek sahifede ayrı ayrı binler mektubatı yazmak ve herbir mektubu
Zât-ı Mukaddes ve Müsemmâ-yı Akdes'in
nazar-ı şuhuduna izhar etmekle beraber,
bütün zîşuurun nazar-ı mütalâasına
göstermek ve okutturmak iktiza ederler.
Bu hakikate işaret eden şu hakikatli şiire bak:
Kitab-ı âlemin yaprakları, envâ-ı nâmâdud,
Huruf ile kelimâtı dahi efrâd-ı nâmahdud.
Yazılmış destgâh-ı Levh-i Mahfuz-u hakikatte,
Mücessem lâfz-ı mânidardır âlemde her mevcud.
(RNK.24.MEKTUP)
Risale-i Nur Külliyatı / Tevhid ve Esmâ-i İlâhiye · Marifet Petekleri