Tevhid ve Esbab
Nazarını esbabdan Müsebbibü'l-Esbaba çevirir.
Kadîr-i Alîm ve Sanii Hakîm, kanuniyet şeklindeki âdâtının gösterdiği nizam ve intizamla kudretini ve hikmetini ve hiçbir tesadüf işine karışmadığını izhar ettiği gibi;
şuzûzât-ı kanuniye ile, âdetinin harikalarıyla, tagayyürat-ı sûriye ile, teşahhusatın ihtilâfâtıyla, zuhur ve nüzul zamanının tebeddülüyle
meşietini, iradetini, fâil-i muhtar olduğunu ve ihtiyarını ve hiçbir kayıt altında olmadığını izhar edip
yeknesak perdesini yırtarak ve herşey, her anda, her şe'nde, her şeyinde O'na muhtaç ve rububiyetine münkad olduğunu ilâm etmekle gafleti dağıtıp ins ve cinnin nazarlarını esbabdan Müsebbibü'l-Esbaba çevirir. Kur'ân'ın beyanatı şu esasa bakıyor.
Meselâ, ekser yerlerde bir kısım meyvedar ağaçlar bir sene meyve verir. Yani rahmet hazinesinden ellerine verilir, o da verir. Öbür sene, bütün esbab-ı zahiriye hazırken, meyveyi alıp vermiyor.
Hem meselâ, sair umur-u lâzımeye muhalif olarak, yağmurun evkat-ı nüzulü o kadar mütehavvildir ki, mugayyebat-ı hamsede dahil olmuştur.
Çünkü vücutta en mühim mevki hayat ve rahmetindir.
Yağmur ise, menşe-i hayat ve mahz-ı rahmet olduğu için, elbette o âb-ı hayat, o mâ-i rahmet, gaflet veren ve hicap olan yeknesak kaidesine girmeyecek.
Belki, doğrudan doğruya Cenâb-ı Mün'im, Muhyî ve Rahmân ve Rahîm olan Zât-ı Zülcelâl, perdesiz, elinde tutacak, ta her vakit dua ve şükür kapılarını açık bırakacak.
Hem meselâ, rızık vermek ve muayyen bir sima vermek, birer ihsan-ı mahsus eseri gibi ummadığı tarzda olması, ne kadar güzel bir surette meşiet ve ihtiyar-ı Rabbâniye'yi gösteriyor.
Daha tasrif-i hava ve teshir-i sehab gibi şuûnât-ı İlâhiy'eyi bunlara kıyas et.
(RNK.16.SÖZ)
Herşeyin Hâlıkı olan Rabbini unuttun Hâlık'ın âsârını esbâba verdin
“Herşeyin Hâlık'ı olan Rabb'ini unuttun,
mevhum bir tabîata isnâd ettin,
Hâlık'ın âsârını esbâba verdin,
O Hâlık'ın malını bâtıl ma‘bud olan tâğutlara taksîm ettin!
Şu noktada ve o dehân nazarında
her bir zîhayâtın, herbir insanın, tek başıyla
hadsiz a‘dâya karşı mukāvemet etmesi
ve nihâyetsiz hâcâtın tahsîline çabalaması lâzım gelir.
Zerre gibi bir iktidar,
ince tel gibi bir ihtiyâr (irâde),
zâil lem‘a (geçici bir parıltı) gibi bir şuûr,
çabuk söner şu‘le (alev) gibi bir hayat,
çabuk geçer dakîka gibi bir ömür ile,
o hadsiz a‘dâ ve hâcâta karşı dayanmaya mecbûr olur.
Hâlbuki o bîçâre zîhayâtın sermâyesi,
binler matlûblarından birisine kâfî gelmez.
Musîbete giriftâr olduğu zaman,
sağır, kör esbabdan başkasından meded beklemez,
وَماَ دُعآَءُ الْكاَفِر۪ينَ اِلَّا ف۪ي ضَلاَلٍ [Kâfirlerin (kendi putlarına olan) duâsı da (böyle) sapıklık içinde kalmaktan başka bir şey değildir] sırrına mazhar olur.”
(RNK.17.LEM'A)
Meşiet-i İlâhiye asıldır
وَمَا تَشَۤاؤُنَ اِلاَّۤ اَنْ يَشَۤاءَ اللهُ
Allah dilemezse siz dileyemezsiniz.
İNSAN.30
...........
sırrınca,
İnsan her ne kadar fâil-i muhtar ise de,
fakat Meşiet-i İlâhiye asıldır, kader hâkimdir.
Meşiet-i İlâhiye, meşiet-i insaniyeyi geri verir,
اِذَا جَۤاءَ الْقَدَرُ عَمِىَ الْبَصَرُ
Kader gelince göz kör olur.(HADİS)
hükmünü icra eder.
Kader söylese, iktidar-ı beşer konuşmaz,
ihtiyar-ı cüz'î susar.
(RNK.15.MEKTUP)
Herşeyi Sâhib-i Hakikîsine ver veya O'na isnad et.
O'nun ismiyle al ki rahat edesin.
İ'lem eyyühe'l-aziz!
Tevhid ile bütün eşyayı Vâhid-i Ehade isnad etmediğin takdirde, âlemde bulunan bütün efradın mazhar oldukları tecelliyat-ı İlâhiye adedince ilâhları kabul etmek mecburiyetindesin.
Evet, gözünü şemsten yumduğun ve timsalleriyle irtibatını kestiğin zaman, timsallerine mâkes olan şeylerin adedince hakikî şemslerin vücudunu kabul etmeye mecbur olursun.
Yahu,
Herşeyi Sâhib-i Hakikî'sine ver veya O'na isnad et. O'nun ismiyle al ki rahat edesin. Ve illâ, bu kadar eşyayı vücuda getirip nizam ve intizamlarını temin edecek o kadar ilâhları kabule muztar kalacaksın.
"Sahife-i âlemin eb'âd-ı vâsiasında Nakkaş-ı Ezelî'nin yazdığı silsile-i hâdisâtın satırlarına hikmet nazarıyla bak ve fikr-i hakikatle sarıl. Tâ ki mele-i âlâdan uzanan şu selâsil-i resâil, seni âlâ-yı illiyyîn-i tevhide çıkarsın."
(RNK.MESNEVÎ-İ NURİYE)
Esbab Mün'im-i Hakikî'ye perde olur
Hâlık ve mün'im tevehhüm olunan zâhirî esbab,
ehl-i gafletin nazarında Mün'im-i Hakikî'ye perde olur.
Ehl-i gaflet onlara yapışır, nimet ve ihsanı onlardan bilir, medih ve senâlarını onlara verir.
Kur'ân der ki: "Cenâb-ı Hak daha büyüktür,
daha güzel bir Hâlık'tır, daha iyi bir Muhsin'dir.
O'na bakınız, O'na teşekkür ediniz.
(RNK.32.SÖZ)
Esbâb-ı zâhiriye, hakîki telâkkî ediliyor.
Şu asırda maddî fikir galebe çalmış. esbâb-ı zâhiriye, hakîki telâkkî ediliyor. İnsanlar esbâba yapışıyor.
Eğer esbâb-ı zâhiriye bir âyine hükmünden çıkıp nazar-ı dikkati kendisine celbetse, Tevhîd-i hakîki'ye münâfi olur.
Esbap tahtında vücuda gelen hâdiseler, o esbâbın hâlis malı değil. Belki asıl o hâdisenin hakiki sahibi kaderdir. Kader ise hikmet-i İlâhi'ye ile hükmeder.
(RNK.28.MEKTUP)
Esbabın hikmetleri
Birşeyde iki cihet var:
Biri, mülk âyinenin mülevven vechi gibi, ezdat ona vârid oluyor; çirkin olur, şer olur, hakîr olur, azîm olur, ilâ âhir.
Esbab bu cihette vardır.
İzhar-ı azamet ve izzet-i kudret öyle ister.
İkinci cihet, melekûtiyet cihetidir:
Âyinenin şeffaf vechi gibi.
Şu cihet herşeyde güzeldir.
Şu cihette esbabın tesiri yoktur. Vahdet öyle ister.
Hattâ hayat ve ruh ve nur ve vücut, iki vecihleri şeffaf ve güzel olduğundan, mülken ve melekûten vasıtasız dest-i kudretten çıkıyorlar.
(RNK.MESNEVİ-İ NURİYE)
Evet, herşeyi maddiyatta arayanların akılları gözlerindedir. Göz ise mâneviyatı göremez.
(RNK-MUHÂKEMAT)
Esbab bir duadır
Esbabın içtimaı, müsebbebin icadına bir duadır.
Yani, esbab bir vaziyet alır ki, o vaziyet bir lisan-ı hal hükmüne geçer; ve müsebbebi, Kadîr-i Zülcelâl'den dua eder, isterler.
Meselâ su, hararet, toprak, ziya, bir çekirdek etrafında bir vaziyet alarak, o vaziyet bir lisan-ı duadır ki,
"Bu çekirdeği ağaç yap, yâ Hâlık'ımız" derler.
Çünkü, o mu'cize-i harika-i kudret olan ağaç,
o şuursuz, câmid, basit maddelere havale edilmez, havalesi muhaldir. Demek, içtima-ı esbab bir nevi duadır.....
Terakkiyât-ı beşeriyenin kısm-ı âzamı ve keşfiyatları,
bir nevi dua neticesidir.
Havârık-ı medeniyet dedikleri şeyler ve keşfiyatlarına medar-ı iftihar zannettikleri emirler, mânevî bir dua neticesidir. Hâlis bir lisan-ı istidatla istenilmiş, onlara verilmiştir.
Lisan-ı istidatla ve lisan-ı ihtiyac-ı fıtrî ile olan dualar dahi, bir mâni olmazsa ve şerâit dahilinde ise, daima makbuldürler.
(RNK-24.MEKTUP)
Esbab bir perdedir
Ey esbab-perest gafil!
Esbab bir perdedir;
çünkü izzet ve azamet öyle ister.
Fakat iş gören, kudret-i Samedâniye'dir;
çünkü tevhid ve celâl öyle ister ve istiklâli iktiza eder.
Sultan-ı Ezelî'nin memurları, saltanat-ı Rububiyet'in icraatçıları değillerdir. Belki o saltanatın dellâllarıdırlar ve o Rububiyet'in temâşâger nazırlarıdırlar.
Ve o memurlar, o vasıtalar kudretin izzetini, Rububiyetin haşmetini izhar içindir, tâ umur-u hasise ile kudretin mübaşereti görünmesin.
Acz-âlûd, fakr-pîşe olan insanî bir sultan gibi, acz ve ihtiyaç için memurları şerik-i saltanat ittihaz etmiş değildir.
Evet, izzet ve azamet ister ki, esbab, perdedâr-ı dest-i kudret ola aklın nazarında.Tevhid ve celâl ister ki, esbab ellerini çeksinler tesir-i hakikîden.
(RNK.22.SÖZ)
Besmele ve Tevhid ve nimetin gelişi
Esbab-ı zâhiriye eliyle gelen nimetleri o esbab hesabına almamak gerektir.
Eğer o sebep ihtiyar sahibi değilse (meselâ hayvan ve ağaç gibi), doğrudan doğruya o nimeti Cenâb-ı Hak hesabına verir.
Madem o lisan-ı hal ile Bismillâh der, sana verir.
Sen de Allah hesabına olarak Bismillâh de, al.
Eğer o sebep ihtiyar sahibi ise, o Bismillâh demeli,
sonra ondan al. Yoksa alma.
Çünkü وَلاَ تَاْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللهِ عَلَيْهِ âyetinin mânâ-yı sarihinden başka bir mânâ-yı işarîsi şudur ki:
"Mün'im-i Hakikî'yi hatıra getirmeyen ve O'nun namıyla verilmeyen nimeti yemeyiniz" demektir.
O halde,
hem veren Bismillâh demeli, hem alan Bismillâh demeli. Eğer o Bismillâh demiyor, fakat sen de almaya muhtaçsan, sen Bismillâh de, onun başı üstünde rahmet-i İlâhiyenin elini gör, şükürle öp, ondan al.
Yani, nimetten in'âma bak, in'amdan Mün'im-i Hakikî'yi düşün.
Bu düşünmek bir şükürdür.
Sonra o zâhirî vasıtaya istersen dua et;
çünkü o nimet onun eliyle size gönderildi.
(RNK.17.LEM'A)
Musîbete giriftâr olduğu zaman, sağır, kör esbabdan başkasından meded beklemez,
Herşeyin Hâlık'ı olan Rabb'ini unuttun,
mevhum bir tabîata isnâd ettin,
Hâlık'ın âsârını esbâba verdin,
O Hâlık'ın malını bâtıl ma‘bud olan tâğutlara taksîm ettin!
Şu noktada ve o dehân nazarında her bir zîhayâtın, herbir insanın, tek başıyla hadsiz a‘dâya karşı mukāvemet etmesi ve nihâyetsiz hâcâtın tahsîline çabalaması lâzım gelir.
Zerre gibi bir iktidar, ince tel gibi bir ihtiyâr (irâde),
zâil lem‘a (geçici bir parıltı) gibi bir şuûr, çabuk söner şu‘le (alev) gibi bir hayat, çabuk geçer dakîka gibi bir ömür ile, o hadsiz a‘dâ ve hâcâta karşı dayanmaya mecbûr olur.
Hâlbuki o bîçâre zîhayâtın sermâyesi,
binler matlûblarından birisine kâfî gelmez.
Musîbete giriftâr olduğu zaman,
sağır, kör esbabdan başkasından meded beklemez,
وَماَ دُعآَءُ الْكاَفِر۪ينَ اِلَّا ف۪ي ضَلاَلٍ
[Kâfirlerin (kendi putlarına olan) duâsı da (böyle) sapıklık içinde kalmaktan başka bir şey değildir] sırrına mazhar olur.”
(RNK.17.LEM'A)
Risale-i Nur Külliyatı / Tevhid ve Esmâ-i İlâhiye · Marifet Petekleri