İlimden uzak müslüman
Müslümanda ilim ve hamd eksikliği
Tantâvi Cevheri
Tefsirinde pozitif ilimlere geniş yer veren Tantâvi Cevheri ise konuyu kendi zamanındaki astronomi açısından değerlendiriyor :
Âlem; ulvî ve süflî olmak üzere ikiye ayrılır.
Allah, her ikisinin de Rabbidir. İnsanlar; yeryüzünde halk arasında adaletle davranmak ilim ve bilgi kaynaklarını araştırmak konusunda Allah'ın halîfeleridir. (....)
Dînimizin bize emrettiği tarzda bütün âlemlerin bilgisini öğrenelim.
Aksi takdirde
«De ki bakınız, göklerde ve yerde ne vardır?» âyet-i kerîmesiyle
«Emrolunduğun gibi dosdoğru istikâmette yürü» âyeti arasında ne fark kalır?
Her ikisi de emirdir. Emir, vücûb ifâde eder. Biz şer'î hükümleri okuyup onunla hükmettiğimiz gibi kâinattaki hârikaları da okuyup onunla amel edelim, tarımda, ticarette ve sanayide gelişelim. (.....)
İçlerinden bir bilgin çıksın ve kendilerine çiçekteki güzelliği, aydaki parlaklığı, bitkideki hârikayı, tıptaki garîblikleri ve madendeki fevkalâdelikleri göstersin, anlatsın ve bunu devamlı yapsın.
Sünnî, şiî, zeydî ve diğer islâm fırkalarına mensûb bilginler her şeyden önce mahlûkâta dâir bilgilerin ulvî ve süflî âlemlere ait ma'lûmâtın insan için gıda olduğunu, fıkhî hükümlerden ibaret olan şer'î ilimlerin de —ki ömürlerini bu uğurda harcamışlardır— deva olduğunu görürler.
Gıda olmadan insan nasıl yaşayabilir, anlarlar. İnsana yalnız başına deva verilirse insan mahvolur. Gıdayı her zaman arar, devayı ise ancak sakat olup sıhhatini yitirdiği zaman arar. (....)
Dikkat edin, hamd eden kişi, hamd edilenin sıfatlarını daha iyi bilirse, hamdinde daha doğru bir yol takîb eder. Hamd edilenin sıfatlarını daha az bildiği takdirde hamdinde daha çok yanlış yapar.
Bunun için görüyoruz ki, insanlar bir ölüyü anmak istedikleri veya bir diriyi övmek istedikleri zaman kitaplarda onun için yazılan övgü ifâdelerini toplarlar ve zikrederler.
Kötülemek istedikleri zaman da o kişinin fena davranışlarını incelerler. İşte burada da durum aynıdır.
Müslümanlar Allah'ın tabiattaki nizâmını anlayıncaya kadar Allah'a gerçek mânâda hamdetmesini bilemezler. Tabiat Allah'ın ilimlerinin, eserlerinin, hârika san'atlarınm meşheridir. Ebedî zaman sicilinin kaydedildiği tarih kitabıdır.
Müslümanlar Allah'a gerçek mânâda hamdetmek ister iseler bilginleri tabiat nizamını incelesinler, düşünsünler, kâinattaki incelikleri görsünler ve bu hususta okumadık bir ilim, öğrenmedik bir fen bırakmasınlar.
İşte o zaman-nasıl milletler kahramanlarını överken, onların faydalandıkları eserlerini zikrederlerse, müslümanlar da çerçek şekliyle o zaman hamd ederler Allah'a.
Ve işte o zaman «hamd Allah'a mahsûstur» dediklerinde bu ifâdeleri gerçek olur ve gerçeğe uyar, bir söz olmaktan ibaret kalmaz.
Diyebilirsiniz ki, ben şimdi anladım ki Allah'a gerçek mânâda hamdedebilmek için beşerî takatım ölçüsünde Allah'ın nimetlerini bilmem gerekiyormuş. (...)
Öyleyse bu nimetleri toplayan şey nedir?
Derim ki, bütün ilimler, Allah'a hamdin bir toplamıdır. Sana bunları bu tefsirde açıklayacağım. Kur'an'ın işaret ettiği gerçeklerin hepsi hamdi gerektiren âlemlerin Rabbinin eseridir.
Şunu müslümanlar iyi bilsinler ki; ilimlerin hepsini öğrenip teferruatını bilmedikçe, insanların ondan faydalandıkları gibi bu ilimlerden faydalanmadıkça, doğuda batıda müslümanlar hiç bir şekilde Allah'a hakkıyla hamd edemezler ve hakkıyla şükredemezler.
Ama bu âlemleri ve bu âlemlerdeki güzelliği bilmeden «elhamdülillah» dedikleri takdirde bilsinler ki; hamdleri sözden ibarettir, şükürleri görüntüden öteye geçmez.»
(33 Tantâvî Cevheri, Tefsîr el-Cevâhir, I, 12 -15)
(İBN-İ KESİR TEFSİRİ.SAHİFE 19-22)
Kur’an’ı Modern Bilimlerin Işığında Okumak:
Tantâvî Cevherî Örneği
M. Suat MERTOĞLU
TDV İslam Araştırmaları Merkezi (İstanbul)
III. Cevherî’de Bilimsel Tefsir
A. Kur’ân ve Bilim
A. Kur’ân ve Bilim
19. yüzyılda bilimsel tefsir yaklaşımının güçlü bir şekilde savunulmaya başlamasının arka planında yatan siyasî ve entelektüel sâiklere yukarıda kısaca işaret edilmişti.
Avrupa devletlerinin askerî/siyasî üstünlüğü, sahip oldukları silahlara ve teknik donanıma ve dolayısıyla tabiî bilimlerdeki üstünlüğüne bağlandığı gibi Müslümanların mağlubiyetleri ve sömürgeleştirilmeleri de bu dinamiklerden yoksun olmalarıyla ilişkilendiriliyordu.
Bu gelişmelere paralel olarak Müslümanların geri kalmalarının dinlerinden kaynaklandığı, İslam’ın akıl ve bilim gibi modern değerlerle bağdaşmayan bir yapıya sahip olduğu suçlamaları kimi Müslüman düşünürler arasında kısmen selefî, ama daha ziyade modernist karakterleri ağır basan bir söylem geliştirilmesine yol açtı.
Bu söyleme göre Müslümanların geri kalmasından sorumlu olan “gerçek İslam” değil, tarihî süreçte taklit ve hurafe gibi İslam dışı unsurlarla bozulmuş geleneksel din anlayışı ve Müslümanlar arasında bu anlayışa uygun olarak yerleşen uygulamalardır.
İslam’ın temel kaynaklarına, onun doğru anlaşıldığı ilk döneme gidilirse bu çarpık anlama ve uygulamaların yanlışlığı görüleceği gibi ilerleme ve kalkınmanın esasları da tespit edilebilecektir.
Bu söylem İslam’ı “akıl dini”, “bilim dini” ve “tabiî din” gibi modern dönemin yükselen değerlerine uygun bir din olarak takdim etmektedir.33
Bu söylemi benimseyenler dinin aklı, tefekkürü, tabiatı incelemeyi, dolayısıyla bilimi teşvik etmekle kalmadığını Kur’ân’ın modern bilimsel gerçekleri ve keşifleri ihtiva ettiğini, bilim ilerledikçe bazı ayetlerin daha iyi anlaşılacağını da savunmaktadır.34
Kısaca özetlemeye çalıştığımız bu söylem modern anlamda bilimsel tefsirin kurucusu olarak kabul edilen Tantâvî Cevherî için de büyük ölçüde geçerlidir.35
Bu anlamda Cevherî belki de modern dönemde Kur’ân’ın kevnî ayetleri üzerinde en fazla yoğunlaşan ve Kur’ân’ın bütün ilimleri ihtiva ettiği konusunu işleyen kimsedir.36
Cevherî, Müslümanların geri kalmalarında ve sömürgeleştirilmesinde tabiî bilimleri ihmal etmelerinin rolü olduğu inancındadır. Bu tür dinî ve siyasî endişelerden hareketle
Müslümanların dikkatini bilimsel faaliyetlere çekmeye, onları bu uğurda çalışmaya teşvik etmeye çalışır.
O el-Medresetü’l-Hıdıviyye’de hoca iken İngilizlerin yayınladıkları bir dergide, geceleyin yıldızları izlemek isteyenler için gökyüzünde bilinen bütün yıldızları resmettiklerini öğrenince Mısırlıların bu işlerle neden uğraşmadığına hayıflandığından ve bu konuda bildiklerini ihtiva eden küçük bir kitap kaleme almaya karar verdiğinden söz eder.
Ona göre İngilizler Mısırlıların gökyüzü ve yıldızlar, bitkiler ve hayvanlar konusunda çok az bilgi sahibi olmaları için bu tür bilgilerin onlara ulaşmasını engellemektedirler.
Bu tür bilimlerin Mısır’a ancak kısmî bir dâhilî istiklal geldikten sonra geri döndüğünü düşünen Cevherî, bunun sebebini şöyle açıklar:
“Ben bu engellemenin sırrını onların kitaplarından öğrendim. Onlar şöyle diyorlar: İnsan tabiî ve benzeri bilimlere tutkun olmadıkça, bitkileri, hayvanları ve yıldızları incelemedikçe ülkesini sevip [yurttaşlarına] faydalı olmaz.
Hakiki yurtsever bu bilimlere düşkün olandır. O etrafın daki hayret verici şeyleri inceleyince zihni (nefs) âdeta güzellikle aydınlanır, kalbi o vatanda yaşayanlara meyleder.
Günümüzdeki psikologlar da bu görüşü teyit ediyorlar...
Şu halde İngilizler [Mısır’da] gençlerin ülkelerine karşı düşkünlüklerinin azalması için bu bilimleri engelliyorlar.
Şark’ta vatana ihanet, liderlerin gafleti ve ilimlerinin azlığından dolayı bu sebeple ortaya çıktı. Bu sebeple Garb’daki liderlerden çoğunun ülkelerini muhafaza ettiğini görüyoruz.
Şark’taki liderlere gelince onların bir kısmı ülkesine önem vermez, çünkü zihni ilmin cemâliyle aydınlanmamıştır.”37
Bu ifadeler Cevherî’nin kalkış noktasını, düşüncelerinin altında yatan pratik endişelerin ne kadar belirleyici olduğunu göstermesi açısından önemlidir.
Buna göre tabiî bilimlere ilgi duyma vatanseverliğin ölçüsü olup kalkınma ve siyasî bağımsızlık için gençlerin bunlara ilgi göstermesine, bunun için de gençlere bu bilimleri tanıtacak ve onları öğrenmeye teşvik edecek eserlere ihtiyaç vardır!
Jansen de Cevherî’nin el-Kur’ân ve’l-ulûmü’l-asriyye adlı eserinde Müslümanların bilimi terk etmeleriyle dünya hâkimiyeti ve cihad arasında ilişki kurmasından benzer bir netice çıkarır:
“Müslümanlar siyasî olarak birleşir ve ilmî bakımdan gelişirlerse kendilerini yabancıların sultasından kurtarmayı başarabileceklerdir.”38
Cevherî bilimsel tefsire dair görüşlerini sergilediği en önemli kaynak olan el-Cevâhir’i kaleme almasının altında yatan sebebi açıklarken tabiattaki fevkaladelikleri, evrendeki hayret verici hadiseleri incelemeye düşkün olarak yaratıldığını, İslam dünyasının aklı başında olanlarından çoğunun evrendeki bu muhteşem olaylara karşı ilgisiz olduğunu görünce Nizâmü’l-âlem ve’l-ümem, Cevâhirü’l-ulûm, et-Tâcü’l-Murassa‘, Cemâlü’l-âlem, en-Nizâm ve’l-İslâm, Nehdatü’l-ümme ve hayâtühâ gibi eserlerini yazmaya başladığını ve “bu eserlerde Kur’ân ayetlerini kevnî harikalar/mu cizeler ile mezcettiğini ve vahiy ayetlerini mucizelere ve hikmetlere mutabık kıldığını” söylemektedir.
O ayrıca tefsiri yazmasının kendisine ilham yoluyla emredildiğini ve onun gelecekte dünyadaki mustazafların/ezilmişlerin kalkınmasının önemli etkenlerinden biri olacağını kesin olarak bildiğini söylemektedir.39
Kur’ân’da
fıkıhla ilgili 150 civarında ayet olmasına mukabil ulû ma/bilimlere dair 750 civarında ayet bulunduğunu söyleyen 40 Cevherî,
geçmiş dönemlerde İslam âlimlerinin ve bilhassa fakihlerin Kur’ân’daki ahkâm ayetlerini tefsir etmek için birçok çalışma yaparken
Allah’ın kudretine işaret eden, Müslümanları ilme, araştırmaya ve tefekküre davet eden kevnî ayetleri ihmal ettikleri kanaatindedir.
O, İslam filozoflarının Kur’ân’ı ihmal ederek tabiatı incelemelerini de fakihlerin kevnî ayetleri göz ardı ederek sadece ahkâm ayetleri üzerinde yoğunlaşmalarını da eleştirir 41 ve tabiat araştırmalarının bir fıtrat dini olan İslam’ın gereği olduğunu ısrar la savunur.
Cevherî geçmişte miras hukukuyla ilgili birkaç ayet se bebiyle matematikle ilgilenen Müslümanların kevnî ayetleri ihmal etmelerini kabullenemez:
“Kevnî ayetler hakkında atalarımızın miras ayetleri için yaptıklarını neden yapmadığımızı bir bilebilseydim!
Ancak ben şunu söylüyorum ki elhamdü lillâh, elhamdü lillâh, sen bu tefsirde ilimlerin hülasasını ve incelenmesini farz-ı kifaye olan miras ilminin incelenmesinden daha üstün bir şekilde okuyorsun.
Bu bilimlere gelince marifetullahın artması için [gerekli] olup İmam Gazzalî’nin [İhyâu ulûmiddîn’in] şükür bâbında söylediği gibi,
güç yetiren herkes için farz-ı ayndır; gerçek tevhid ilminin kendisidir...
Kur’ân tefsirine dâhil ettiğimiz bu ilimler İslam’da küçük fukahâdan (min sığâri’l-fukahâ) olan mağrur cahillerin önem vermedikleri şeylerdir. Bugün inkılab ve hakikatlerin ortaya çıkma günüdür.”42
Bu sözlerinden de anlaşılacağı üzere Cevherî tefsirde inkılap yapmak istemektedir. Ona göre modern dönemde tefsir geçmişte olduğu gibi farz-ı kifâye mesabesindeki ilimlerin problemleri yerine imanla ilişkili olduğundan farz-ı ayn hükmündeki kevnî ayetlerin incelenmesine ağırlık vermelidir.43
Cevâhir’de dinî ve dünyevî konuların birliğine dikkat çeken Cevherî, bazı şeylerin dine, bazılarının da akla aykırı olduğunu (yani din ile bilimin/aklın çatıştığını) söylemenin cehaletten kaynaklandığı, kişinin bilmediğinin düşmanı olduğu kanaatindedir.
Bu yüzden bilim adamının bilime aykırı olduğu düşüncesi ile dine düşmanlık ederken, etrafından, göklerle yerin yaratılışından gâfil olan din âliminin dine aykırı olduğu düşüncesiyle kâinattaki harikaları öğrenen kimsenin Allah’ın düşmanı olduğunu ve Allah’ın o kimseye gazap edeceğini düşünmesindeki çelişkiye dikkat çeker.44
Bu ve benzeri düşünceler, modern dönemde başka mütefekkirlerde de görülen, Allah’ın sözüyle (Kur’ân) fiili (kâinat) arasında,45 dolayısıyla dinle bilim arasında çelişki olmadığı, Kur’ân’ın “kâinat kitabının ezelî tercümanı”, “âlem kitabının müfessiri” olduğu şeklindeki ifadeleriyle de uyumludur.46
Modern bilimlerin bazı Kur’ân ayetlerinin daha iyi anlaşılması na hizmet edeceği düşüncesine yukarıda işaret edilmişti.
Bu bağlamda Cevherî, “Sonra şüphen olmasın ki onu (Kur’ân’ı) açıklamak bize aittir (Sümme inne aleynâ beyâneh)” (el-Kıyâme, 75/19) ayeti nin “Kur’ân’ı Cebrail’in sana okuduğu şekilde senin lisanınla beyan edeceğiz” şeklindeki klasik anlamını kabul eder.
Ancak o ayeti bu anlamın yanı sıra “İleride Kur’ân’daki ahkâmı ve harikaları/mu cizeleri de beyan edeceğiz” şeklinde anlamakta, el-Cevâhir’de yer verilen modern bilime ait yeni bilgilerin bu kapsamda olduğunu söylemekte ve tefsirinde ayetteki ifadeyi tasdik eden bir iş yapma ya muvaffak olduğu için Allah’a hamd etmektedir.47
O bazı Kur’ân ayetlerinin modern dönemde daha iyi anlaşılacağını bir ayete gönderme ile temellendirmektedir:
“Ey Müslümanlar! Allah’a and olsun ki bu, imanın artacağı zamandır.. Bu, hikmet ve ilim zamanıdır.
Bu, Allah’ın hakkında şu şekilde bu yurduğu zamandır:
“Senürîhim âyâtinâ fi’l-âfâk ve fî enfusihim hattâ yetebeyyene lehum ennehu’l-hakk”
[“İnsanlara ufuklarda ve kendi neleri de katılaşmış ve Frenkler kendilerini zelil durma düşürmüşlerdir;
bkz. a.g.e., c. III, s. 154.
Nûr sûresinde köle azat etme, nikah ve kazif gibi ahkam dan söz eden ayetlerin peşinden nûr âyetinin gelmesi, Allah’ın Müslümanları sadece ahkamla değil yaratışındaki harikaları da incelemeye yönlendirmesi olarak yorumlanır; bkz. a.g.e., c. XII, s. 26.
O fıkıhla ilgili oluşan kimi yanlışlıklara çeşitli vesilelerle temas edecektir.
Örneğin Yahudilerin kalplerinin katılaştığından söz eden el-Mâide 5/13. ayeti bağlamında Kur’ân kıssalarından ibret alınması gereğine temas eder.
Ona göre sadece fıkha yöneldikleri, mezheplerinin dinde her şey ol duğunu zannettikleri, Allah’ın yerde ve gökteki güzelliklerini unuttukları ve kâinattaki yaratılış konusunda cahil kaldıkları için
"Müslümanların kalp ve nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz ki onun (Kur’ân’ın) gerçek olduğu onlara iyice belli olsun” (Fussilet 41/53)]....
Günümüzde ilimler vasıtasıyla Kur’ân’ın bazı esrârı ve harikaları zuhûr etti.”48
Netice olarak Cevherî’de dinî ilimlerle modern tabiî bilimlerin uzlaştırılmasının temel bir hususiyet olarak dikkat çektiği söylenebilir.
19. yüzyıldan itibaren Avrupalıların İslam’ın akıl, bilim ve medeniyet gibi modern unsurlarla bağdaşmadığı yolundaki hücumlarını bertaraf etmeye yönelen Cevherî, Kur’ân’ın bütün ilimleri öğrenmeyi teşvik ettiğini, modern bilimsel gelişmelerin bazı ayetlerin daha iyi anlaşılmasına hizmet ettiğini göstermeye çalışmış ve bu yolla Kur’ân’ın ilmî i‘câzını temellendirmeyi hedeflemiştir.
Bu uğurdaki çabaları nedeniyle de modern anlamda ilmî tefsirin en önemli temsilcileri arasındaki yerini almıştır.
B. Bilimsel Tefsir Örnekleri
1. Modern İcatlar
Cevherî, Allah’ın insanları ve onların yüklerini taşıması için binek hayvanları yarattığından söz eden en-Nahl 16/8. ayetin “Allah (şu anda bilemeyeceğiniz) daha nicelerini yaratır” meâlindeki son kısmını (ve yahluku mâ lâ ta‘lemûn) tefsir ederken o günlerde (1926 Haziran sonu) telefonla konuşan kimsenin konuşurken kar şısındakinin resmini gösteren bir alet [televizyon
keşfedildiğini hatırlattıktan sonra pil örneğinde olduğu gibi televizyonun icad edilmesinin de bu ayetin kapsamında olduğu belirtilir:
“Bu insanların asrımızdaki son keşfidir ve bu da Allah’ın (ve yahluku mâ lâ ta‘lemûn) sözünün kapsamına girer.
Evet! Allah bilmediğimizi yarattı. Allah İtalya’da 1745’de doğup 1827’de ölen Folta [Alessandro Volta] adlı kişiye elektriği, ölmüş bir kurbağadan elektriğin âleme nasıl yükseleceğini öğretmedi mi?...
İşte bunlar (ve yahluku mâ lâ ta‘lemûn) sözünün ihtiva ettiklerinden bazılarıdır. Allah, ileride âlemde insanların önceden bildiklerinden başka amellerin [icatların?] olacağını biliyordu.
Müslümanların Allah’ın nimetlerinin sadece nübüvvet zamanındakilere mahsus olmadığını, bilakis Allah’ın nurlarından gizlenmiş, ileride ortaya çıkacak olanlar… bulunduğunu bilmeleri için bu cümleyi sarf etti.
Hiç şüphe yok ki eskiler bu tarzda bir tefsir yapmadılar. Zira Allah bunu ancak şimdi ızhâr etti. O bunu ızhâr edince biz de bunu ortaya çıkardık.”49
2. Fizikî Âlem
El-Cevâhir’de de Nur âyeti (en-Nûr 24/35) geçmişte pek çok tefsirde yapıldığı gibi sadece temsilî anlamda değil, kainatın olağanüstülükleri ile de bağlantılı biçimde yorumlanır ve Allah’ın maddedeki nuru modern bilimsel bilgilere atıfla izah edilir.
Bu ayetin bize kâinatın Allah’ın nuru ile kaplı olduğunu, bütün varlıkların suyun katılaşıp buz haline gelmesi gibi nur ile katılaştığını söyleyen Cevherî, izahlarını, su damlalarını büyüterek bunların üzerindeki gök kuşağı renklerini tespit eden ve böylece bu tefsire uygun
sonuçlara ulaşan Amerikalı bilim adamı Henschu’nun çalışmalarına atıfla sürdürür.50
Allah’ın katında her şeyin ölçü ile olduğundan bahseden ayetin (er-Ra‘d 13/8) tefsirinde ise kâinattaki eşsiz nizam çerçevesinde çekim gücü, ses, ışık ve sıcaklığın (hararet) yakınlaştıkça artması ve uzaklaştıkça azalması olayları ve bunlara dair modern bilimsel verilerden söz ettikten sonra şöyle demektedir:
“Kur’ân’ın günümüzde nasıl tefsir edileceğini bir bilsem? Allah’a yemin olsun ki işte tefsir budur. İşte bu İslam dinidir.
Allah nasıl (ve küllü şey’in indehu bi-mikdâr)... buyuruyor. Işık, hararet, çekim kanunu ve ses arasında nasıl bir farklılık (tefâvüt) var? Biz farklılık değil, aksine ittihad buluyoruz... Hayatımızın temelleri ilginç bir nizamda birleşmiştir.”51
Cevherî ayrıca el-Maide 5/17. ayeti bağlamında, evrenin büyüklüğü ve uzaydaki cisimlerin çokluğu karşısında dünyanın ne kadar ufak kaldığı yolundaki bilgilerden söz ederken, bu ayetin bize yaşadığımız dünyanın varlık aleminin kalanına nisbetle ne derece ehemmiyetsiz olduğunu, tıpkı modern astronomik verilerin ortaya koyduğu gibi ifade ettiğini düşünür.52
Aynı şekilde o göklerin ve yerin yaratılışının Kur’ân’ın “duhân” dediği bir madde vasıtasıyla meydana gelmesi ile kozmosun oluşumuna dair modern bilimde sözü edilen evrim arasında benzerlik kurar.53
4. Tıp
Cevherî tefsirinde yeri geldikçe modern tıbbın verilerine dair uzun anekdotlar vermeye ve ayetlerin bunlarla uyumunu göstermeye meraklıdır.
Örneğin el-Bakara 2/61. ayetin tefsirinde modern tıbbın fazla ve karışık gıdalarla beslenmenin ve gereksiz yere ilaçlarla tedavi olmanın insan vücudu üzerindeki zararlarından uzunca söz eder.
Daha sonra sözü bu ayette bir tek yemekle yetinmeyip çeşit isteyen İsrailoğullarına yönelik “Daha iyiyi daha kötü ile değiştirmek mi istiyorsunuz?” hitabına getiren Cevherî bu ifadede yukarıda özetlediği gelişmelere işaret eden sembolik bir ifade olduğu kanaatindedir.56
...............
32 Eserlerinin listesi için bkz. Brockelmann, GAL, Suppl., c. III, s. 327-328; F. De Jong, Works, s. 153-161.
33 İslam modernizminin genel özellikleri için bkz. Mazharuddin Sıddıkî, İs lâm Dünyasında Modernist Düşünce, çev.. Murat Fırat – Göksel Korkmaz, İstanbul 1990, s. 11 vd.
Türkçede daha ziyade İslamcılık akımı olarak bili nen bu söylemin genel bir tasviri için bkz. İsmail Kara, Türkiye’de İslamcı lık Düşüncesi, ilaveli 3. bsk., İstanbul 1997, c. I, s. 16 vd.
34 Modernist söylemi benimseyenlerin genel yaklaşım böyle olmakla birlikte Kur’ân’ın esas gayesinin bu olmadığı gerekçesiyle bilimsel tefsir yaklaşımı na karşı çıkanlar bulunmaktadır. Aşağıda Cevherî’ye yönelik eleştirilerin den söz edeceğimiz Reşid Rıza bu duruma örnek verilebilir.
35 Celal Kırca, Kur’ân’ın bilimsel tarzda tefsir edilmesi çabasının tefsirde müstakil bir ekol haline gelmesini Tantâvî el-Cevherî ile yirminci yüzyılda başlatmaktadır;
bkz., Kur’ân-ı Kerim ve Modern İlimler, İstanbul 1981, s. 115-116; a.mlf., Kur’ân ve Fen Bilimleri, İstanbul 1997, s. 13.
36 Câdû, a.g.e., s. 55.
37 el-Cevâhir fî tefsîri’l-Kur’ân, 2. bsk., Kahire 1350, Mülhak [XXVI], s. 248-249.
38 Jansen, a.g.e., s. 87-88.
39 el-Cevâhir, c. I, s. 2-3.
40 el-Cevâhir, c. I, s. 2.
41 et-Tâcü’l-murassa‘, Kahire 1324/1906, s. 10-13.
42 el-Cevâhir, c. III, s. 19-20.
43 Tefsirinin muhtevasındaki farklılık sebebiyle şahsına yönelik eleştirilerin farkında olan Cevherî kendisinin Kur’ân metnini fıkhî yorumlamalardan daha fazla zorlamadığı kanaatindedir; bkz. el-Cevâhir, c. III, s. 19; c. XV, s. 53.
44 el-Cevâhir, c. I, s. 139.
45 Hindistanlı Seyyid Ahmed Han’ın yaklaşımı için bkz. Abdulhamit Birışık,
Hint Altkıtası Düşünce ve Tefsir Ekolleri, İstanbul 2001, s. 341.
46 Said Nursî, İşârâtü’l-i‘câz, Köln ts., (Mihrab Verlag), s. 11.
47 el-Cevâhir, c. XXV, s. 40.
48 el-Cevâhir, c. XXII, s. 44.
49 el-Cevâhir, c. VIII, s. 78-79. Cevherî sonrasında elektriğin ziraatte kullanıl masına temas ederek geleneksel araçlarla ziraat yapan Mısırlı çiftçilerle ile Avrupalı çiftçileri mukayese etmektedir.
50 el-Cevâhir, c. XII, s. 30-32.
51 el-Cevâhir, c. VIII, s. 121.
52 Câdû, a.g.e., s. 63-64.
53 J. M. S. Baljon, Kur’ân Yorumunda Çağdaş Yönelimler, çev. Şaban Ali Düz gün, Ankara 1994, s. 121.
54 el-Cevâhir, c. I, s. 84-89. Cevherî burada ispritizmanın 1846’da New York yakınlarında Hydesville’deki Fox ailesinin evinde başlayan macerasından itibaren gelişimini de anlatır.
55 el-Cevâhir, c. XXIV, s. 17.
56 el-Cevâhir, c. I, s. 76-79. Cevherî Fâtiha’daki “Rabbü’l-âlemîn” lafzının iza hında tıbbî terbiye başlıklı bir bahis açarak tabiblerin sağlığı korumanın
ilaç kullanmaktan daha iyi olacağı sözleri çerçevesinde koruyucu tıbbın
öneminden de söz etmektedir, bkz. a.g.e., I, 11-12.
ŞİİRLER
Çalışmadan tevekkül
“Çalış!” dedikçe Şerîat, çalışmadın, durdun,
Onun hesâbına birçok hurâfe uydurdun!
Sonunda bir de “tevekkül “ sokuşturup araya,
Zavallı dîni çevirdin onunla maskaraya!
Bırak çalışmayı, emret oturduğun yerden,
Yorulma, öyle ya, Mevlâ ecîr-i hâsın iken!
Yazıp sabahleyin evden çıkarken işlerini;
Birer birer oku tekmîl edince defterini;
Bütün o işleri Rabbim görür: Vazîfesidir...
Yükün hafifledi... Sen şimdi doğru kahveye gir!
Çoluk çocuk sürünürmüş sonunda aç kalarak...
Hudâ vekîl-i umûrun değil mi? Keyfine bak!
O’nun hazîne-i in’âmı kendi veznendir!
Havâle et ne kadar masrafın olursa... Verir!
Silâhı kullanan Allah, hudûdu bekleyen O;
Levâzımın bitivermiş, değil mi? Ekleyen O!
Çıkıp kumandası altında ordu ordu melek;
Senin hesâbına küffârı hâk-sâr edecek!
Başın sıkıldı mı, kâfî senin o nazlı sesin:
“Yetiş!” de, kendisi gelsin, ya Hızr’ı göndersin!
Evinde hastalanan varsa, borcudur: Bakacak;
Şifâ hazînesi derhal oluk oluk akacak.
Demek ki: Her şeyin Allah... Yanaşman, ırgadın O;
Çoluk çocuk O’na âid: Lalan, bacın, dadın O;
Vekîl-i harcın O; kâhyan, müdîr-i veznen O;
Alış seninse de, mes’ûl olan verişten O;
Denizde cenk olacakmış... Gemin O, kaptanın O;
Ya ordu lâzım imiş... Askerin, kumandanın O;
Köyün yasakçısı; şehrin de baş muhassılı O;
Tabîb-i âile, eczâcı... Hepsi hâsılı O.
Ya sen nesin? Mütevekkil! Yutulmaz artık bu!
Biraz da saygı gerektir... Ne saygısızlık bu?
Hudâ’yı kendine kul yaptı, kendi oldu Hudâ;
Utanmadan da “tevekkül” diyor bu cür’ete... Ha?
Yehûd Üzeyr’e, Nasârâ Mesih’e , ibnu’Ilâh
Demekle unsur-i tevhîd olur giderse tebâh;
Senin bu kopkoyu şirkin sığar mı îmâna?
“Tevekkül” öyle “tahakküm” demek mi Yezdân’a?
Kimin hesâbına inmiş, düşünmüyor, Kur’ân...
Cenâb-ı Hak çıkacak, sorsalar, muhâtab olan!
Bütün evâmire i’lân-ı harb eden şu sefîh ,
Mükellefiyyeti Allah’a eyliyor tevcîh!
(Fatih Kürsüsünde / Vâiz Kürsüde/Safahat)
Mehmet Âkif Ersoy
Allah Dostları / İlim ve Cehâlet · Marifet Petekleri