Namazda huşû ve hudû
Namazdaki huzur ve huşû şartları
İmam Gazâli (r.a) diyor ki;
Muaz b. Cebel:
" (Namaz) Kılarken sağında ve solunda olanları bilmeye çalışan kimsenin namazı namaz değildir". Derdi.
Huzur-u kalb, namazın ruhudur. Bu ruhun en az derecesi tekbir anındaki huzurdur. Artık bundan noksanı olursa helak demektir. Ne kadar çoğalırsa o nisbette namazın cüzleri arasına ruh yayılır. Yalnız iftitah tekbirinde huzur olup, diğer cüzleri gaflet ile geçen namaz da son nefeslerini yaşayan hasta gibidir.
1-Huzur-u Kalb: Yalnız okuduğunu düşünmek.
Huzur-u kalb demek, yalnız meşgul olduğu ve okuduğu şeyi düşünmek, masivadan kalbi ayırmak, tamamen meşgul olduğu işe ve konuştuğun söze (Kur'ana) kendini bağlamaktır.
Ne zaman gönül başka düşüncelerden ayrılır, içerisinde bulunduğu işten gaflet etmez ve yalnız onu düşünürse,
o zaman huzur-u kalb hasıl olur.
Bilmiş ol ki huzur-u kalbin sebebi himmettir (yükselme arzusudur). Zira İnsanın kalbi himmetine, kasdine bağlıdır. Maksadın ne ise kalbin de ona hazırlanır.
Namaz kılarken eğer kalbin namazı düşünmüyorsa boş durmuyor, mutlaka dünyalık bir maksadı düşünmektedir. Namazda huzur-u kalbi sağlamak için tek çare namazı düşünmektir.
Kâr ve zarar yed-i kudretinde bulunan ve meliklerin meliki olan Allahu Teala'ya münacatda huzur- u kalbin bulunmaması imanın zayıflığından başka bir şey değildir.
O halde sana düşen vazife, imanını takviyeye çalışmaktır.
2-Tefehhüm: Okuduğunu anlamak.
Söylediğini anlamak, bu huzur-u kalbden sonra gelir.
Çünkü, çok kere kalb söz ile hazır olur, fakat manasını düşünmez. Bizim tefehhümden gayemiz söylediğinin manasını düşünmek ve anlamaktır. Bu insanların farklı bulunduğu makamdır. Zira insanlar Kur'an ve tesbihlerin manasını anlamakta müsavi değillerdir.
Çünkü bir insanın namaz esnasında anladığı öyle latif manalar olur ki başka zaman hatırına bile gelmezler.
İşte namazın fuhuş ve münkerden men'etmesi bu cihettendir. Zira o namaz öyle manalar anlatır ki o manalar çaresiz insanı helaktan fenalıktan alıkor.
Tefehhümün sebebine gelince: Murad olan manayı anlamak için, himmetini toplamak ve kendisini meşgul edecek hatıraları atmaktır.
İnsan daima çok sevdiği şeyi düşünür ve sevgiliyi anmak kalbe hücum eder. Bunun için Allah'tan başkasını seven kimsenin namazı onu hatırlamaktan kurtaramaz.
3-Ta'zim: Anladığına saygı göstermek.
Ta'zim, saygı, huzur-u kalb ve tefehhümden sonra gelen bir keyfiyettir. Çünkü bazen insan kölesine bir şey ile emreder, kölenin kalbi huzur içinde emredileni anlar, fakat saygı göstermeyebilir. Bunun için saygı dediğimiz ta'zim bunlardan sonra gelir.
Ta'zim: Kalbde bir keyfiyettir. İki ilimden doğar.
1-Allahu Teala'nın azamet ve celalini bilmek. Bu imanın esasını teşkil eder. Çünkü, O'nun azametine inanmayan kimse O'na gerekli saygıyı göstermez.
2-Kendisini hakir, zelil ve Allahu Teala'nın emrinde musahhar, aciz bir kul olduğunu bilmektir. Ta ki bu iki ilimden Allahu Teala'ya karşı huşu, huzu, zillet ve inkisar hasıl olsun. İşte bu hale ta'zim, saygı denir.
Allah'ın celalini bilmekle nefsin hakir bir şey olduğunu bilmek birleşmedikçe ta'zim ve huşu meydana gelmez.
Zira, başkasından müstağni olup, kendisinden emin olan kimse, kemal sıfatları başkasında bildiği halde ona saygı göstermeyebilir. Çünkü, ikinci karine olan, nefsinin ona muhtaç ve hakir bir şey olduğunu bilmemektedir.
4-Heybet:Saygı ile korkmak.
Bu da ta'zimden sonradır. Heybet, ta'zimden doğan bir korkudur. Zira, korkmayan kimseye haib denmez. Binaenaleyh, akrepten, kölenin kötü ahlakından ve benzeri adi şeylerden hasıl olan korkuya "mehabet" değil, doğrudan "havf" denir. Fakat, azamet vasfıyla mevsuf olan Sultandan korkmaya "mehabet" derler.
Heybet ve havf-saygı ile korkuya gelince:
Bunlar da Allahu Teala'nın kudret, safvet ve yorulmadan dilediğini dilediği şekilde yaptığını, geçmiş ve gelecek varlıkları yok etmekle mülkünde bir şey eksilmeyeceğini bilmekten, bununla beraber meliklerin aksine olarak def'ine kudret var iken Peygamber ve velilerin türlü türlü musibet ve iptilalara uğramasını müşahede etmekten doğan bir keyfiyettir.
Hülasa: Allahu Teala ne kadar daha iyi bilinirse, haşyet ve heybeti de o nisbette artar.
5-Rica-Ümid:
Bunun da ayrı olduğu meydandadır.Çok meliklere saygı gösterip onlardan heybet duyan ve safvetlerinden korkan kimseler var ki onlardan bir mükafat beklemez. Halbuki, kula layık olan kusuru ile ikabından korktuğu gibi, kıldığı namazı ile Allahu Teala'dan sevap ummaktır.
Rica-Ümid:
Bunun sebebi de Allahu Teala'nın lütf-u keremini, ni'metinin şumulünü, san'atının inceliklerini, namazı kılanlara cenneti vadettiğini, verdiği sözde durduğunu bilmektir. Va'dine inanıp lutf-u keremine kani olduktan sonra bunların hepsinden rica çıkar.
6-Haya: Utanmak.
Bu da hepsinden ayrı birşeydir. Zira bunu dayanağı kusur ve hatayı anlamaktır.
Haya-Utanmak:Bu da ibadetteki kusurunu bilmek, Allahu Teala'ya hakkıyla kulluk edemediğini anlamaktan doğar. İhlasının azlığını, etrafının pisliğini, Allahu Teala'nın azametinin neler gerektirdiğini, her ne kadar ince ve gizli olsa da gönülden geçen, içinde gizli olan herşeyi Allahu Teala'nın görüp bildiğini anlayabildiği halde, bütün işlerinde dünyalığa meyl etmiş olan nefsinin kusur ve afetlerini bilmekle kuvvetlenir.
Bunlar kat'i olarak bilindiği vakit, bu ilimden zaruri olarak meydana gelen hale "haya" denir.
İşte bu sıfatların sebebleri bunlardır. Bu sıfatlara sahip olmanın çaresi sebeplerini hazırlamaktır, sebepleri de iyice anlaşıldımı ilacı tamamen bulundu demektir. Bütün bu sebeplerin rabıtası, önce iman, sonra da şu anlattıklarımızı yakinen kabul etmektir.
Kalb'in huşuu yakinin derecesi ile ölçülür.
Bunun içindir ki Hz Aişe:
"Resulullah bizimle konuşur, gülerdi. Fakat namaz vakti gelince sanki ne o bizi tanır ve ne de biz onu tanırdık" buyurmuştur.
Herkesin ameline göre derecesi vardır. Herkes, korkusu, havf, haşyet ve saygısı nispetinde derece alır. Allahu Teala'nın baktığı yer insanın kalbidir, dış hareketleri değildir.
Bu sebepten bazı sahabe:
" İnsanlar kıyamet günü dünyadaki namazlarında gösterdikleri huzur, sükun ve namazdan tattıkları lezzet nispetinde haşrolurlar" buyurmuşlardır.
Namaz kılarken kalıp ve kıyafete değil, kalbinin haline riayet etmelidir. Ahirette vücûd kalbin ameline göre suretlenir. Orada kurtaracak olanlar kalb-i selime sahib olan kimselerdir.
Bütün hataların başı, noksanlıkların kökü ve fesadın kaynağı olan dünya sevgisidir. Ahirette ve ahiret yolculuğunda azık olmaya yarayacak şekilde olmayan dünya sevgisi kimin kalbini istila ederse, namazda münacatın lezzetini alacağını sanmamalıdır.
Çünkü, dünyalıktan zevk alan kimse, Allah ile münacattan zevk almaz.
Hülasa, dünya himmetiyle ahiret himmetinin bir gönülde toplanması, susam yağı veya sirke ile dolu bir bardağa su dökmek gibidir. Ne miktarda su dökülürse o miktarda yağ veya sirke azalmış olur. İkisi ile birden dolmasına imkan yoktur.
Rivayet olundu ki Ebu Talha (Zeyd bin Sehl, Medineli nukabadan biridir. Peygamber Efendimizden tam 40 sene sonra ölmüştür). Bahçesinde namaz kılarken orada daldan dala konarak cıvıldaşan bir kuş hoşuna gitti. Bir müddet ona bakmakla oyalanırken kaç rekat kıldığını şaşırdı.
Hadiseyi Peygamber Efendimize anlattıktan sonra:
"Ya Resulüllah! Beni namazdan meşgul eden bu bahçeyi sadaka ediyorum, nereye emir buyurursan oraya sarf edilsin"demiştir.
Salkımlar ile süslenmiş hurma ağacı bulunan bir bahçede namaz kılarken hoşuna giden salkımlara bakarak kaç rekat kıldığını şaşıran bir zat da mes'eleyi Hz Osman'a arz ettikten sonra:"Bu bahçe sadakadır, bunu Allah uğrunda harca"dedi. Hz. Osman da bahçeyi 50.000 dirheme sattı.
HUŞU
"Mü'minler saadete ermişlerdir. Onlar namazda huşu içindedirler"
(Mü'minun.1-2)
Bilmiş ol ki huşu; imanın meyvesi, özü ve Allahu Teala'nın azametini ve kendi kusurunu idrakin neticesidir. Bunu anlayan, namazda, namaz haricinde, yalnızken, hatta ayak yolunda bile huşudan ayrılmaz.
Çünkü huşu, nerede olursan ol, Allahu Teala'nın sana muttali olduğunu ve onun azametini ve kendi kusurlarını bilmeyi gerekli kılar. Asıl huşu bu bilgilerden doğar, bunun için huşu yalnız namaza bağlı değildir. Hatta Allahu Teala'dan haya ve huşuundan kırk sene başını göklere kaldırmayanlar olmuştur.
Rebi' İbn Heysem gözünü o derece korur ve etrafına bakınmazdı ki bazıları onu kör bile zannetmişlerdir. Yirmi sene İbn Mes'ud ile düşer kalkardı. Hatta İbn Mes'ud'un cariyesi onu görünce, İbn Mes'ud'a, kör dostun geliyor derdi. İbn Mes'ud da onun bu sözüne gülerdi. Çünkü onu içeriye almak için kapıyı açtığı zaman gözlerini kapamış ve başını yere eğmiş görürdü.
İbn Mes'ud ona bakınca;
"Tevazu ile yalvaranları müjdele"(Hacc.34) ayetini okur; "Vallahi Peygamber Efendimiz seni görse sevinirdi"derdi.
Birgün İbn Mes'ud ile demirciler çarşısına gitti, orada körüklerin üfürülüp ateşlerin alevlendiğini görünce cehennem ateşini hatırlayarak bayılıp düştü.
İbn Mes'ud namaz vaktine kadar başında bekledi ve ayılmadığını görünce onu arkasına alarak evine getirdi ve tam 24 saat baygın halde kaldı, bu surette beş vakit namazı kayboldu.
Başından ayrılmayan İbn Mes'ud. " İşte Allah'tan böyle korkulur"demiştir.
Yine bu zat:" Bütün namazlarımda okuduğumdan başka bir şey düşünmem"demiştir.
{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN.CİLD.1.S.440-464}
Namazın rükunlarının mânâları
İmam Gazâli (r.a) diyor ki;
EZAN
Müezzinin sesini işittiğin zaman kalbinde kıyamet gününe mahsus ezanın vereceği korkuyu ihzar etmeli, zâhir ve bâtınınla bir an önce icabet etmeye hazırlanmalısın.
Çünkü kıyamet gününde huzur-u Rabbaniye iltifatla ancak dünyada müezzinin davetine icabet edenler, davet olunurlar. Kalbini bu çağrıya göre ölç!
Eğer sürur ve muhabbetle dolu ve bu davete icabet etmek hususunda istekli olduğunu müşahede edersen, bil ki kaza ve cezâ gününde sana müjde ve zafer davetiyesi gelecektir.
Hz. Peygamber, Ey Bilál! Bizi rahata kavuştur! buyurmakla bu hikmete işaret etmiştir. Yani bizi, namaz ve onun davetiyesi olan ezanla rahata kavuştur. Çünkü Rasûlulllah'ın gözünün aydınlığı namazda idi; en büyük zevkine onunla erişirdi.
TAHARET
En uzak zarfın olan mekânında, en yakın'ın bulunan elbisende, daha sonra en yakın kabuğun olan bedeninde tahareti sağladığın gibi, özün olan zatının kalbinin temizlenmesinden de gafil olma!
Onu, tevbe ve vaki olan ifrattan nedâmet duymakla temizlemeye çalış. Gelecekte ifratı terketmek azmiyle kalbini paklamaya gayret et. Tevbe ile bâtınını temizle; çünkü mabudunun nazargahı iç âlemindir.
SETR-İ AVRET
Setr-i avretin mânâsı, bedenin çirkinliklerini halkın gözünden gizlemektir. Halkın bakış yerleri, bedenin görünür yanlarıdır.
Acaba ancak Rabbinin muttali olduğu gizli kabahatlerinin ve bâtini avretlerinin hali nicedir?
O rezaletleri kalbinde ihzar edip gözönünde tut. Nefsinden onların örtülmesini iste ve kesinlikle bil ki, hiçbir örtü, senin kabahatlerini Allah Teâlâ'nın nazarından gizleyemez.
Bu kabahatlerin kefareti ancak pişmanlık, haya ve Allah'tan korkmaktır.
Bahsi geçen kabahatleri kalbinde ihzar etmekteki istifaden, korku ve haya askerlerini mevzilerinden çıkararak, düşmanın olan nefis ve şeytanla muharebe etmeye sevketmendir. Onlarla nefsini zelil ve mağlup edersin. Kalbin de mahcubiyet duygusu altında sükûnete kavuşur.
Allah Teâlâ`nın huzurunda efendisinden kaçan günahkâr ve mücrim bir köle gibi dur. Böylece hayâ ve korkudan başın eğik olarak efendinin huzuruna ilticâ etmiş olursun.
İSTİKBAL-İ KIBLE
Bu da yönünü diğer yönlerden ayırıp Kabe'ye çevirmektir. Eğer yalnız bu kadarının kifayet ettiğini zannediyorsan aldanıyorsun.
Senden asıl istenen, kalbini masivadan ayırıp Allah'ın emirlerine bağlanmaktır.
Bu zahiri teveccühler, deruni hisleri harekete geçirmek ve kalbe isyan etmemesi için zaptedip, muayyen bir cihette durdurmak içindir.
Zira azalar tabii hareketlerinde ve istedikleri cihete teveccühlerinde azgınlık gösterip zulmettikleri vakit,
kalbi de kendi emirlerine alır ve onu da Allahu Teala'nın yolundan ayırabilirler.
Öyle ise, yüzün kıbleye yöneldiği gibi kalbin Allah'a yönelsin. Bilmiş ol ki, yüzün Kabe'ye yönelmesi için diğer yönlerden ayrılması zaruri olduğu gibi; kalbin de Allah'a yönelmesi için masivadan ayrılması şarttır.
Peygamber Efendimiz bir mübarek hadisinde:
"Kul namaza kalktığı vakit nefsi, yüz ve kalbi Allahu Teala'ya teveccüh etmişse, yeni doğmuş gibi günahlarından ayrılmış olduğu halde namazdan çıkar".
KIYAM
Kıyam, namazda dimdik ayakta durmak, zât ve kalbiyle Allah'ın huzurunda bulunmak demektir. Kıyamda azalarının en yücesi olan başın, Allah Teâlâ`ya karşı eğik olmalıdır.
Başının eğikliği kalbinin tevazuuna ve büyüklenmekten uzak oluşuna işaret olsun.
Kıyamda, Allah Teâlâ`nın huzurunda durmanın ne derece tehlikeli ve sual ânında manzaranın ne derece korkunç olduğu keyfiyeti kalbinden çıkmamalıdır.
Bilmiş ol ki, ey fani, Allah'ın huzurundasın.
O senin bütün hakikatine vakıftır.
Eğer Allah'ın celâlinin hakikatini idrak etmekten âcizsen hiç olmazsa, zamanındaki hükümdarlardan birisinin huzurunda bulunduğun gibi ol veya namaz boyunca yakının olan salih bir kimse tarafından dikkatli bir gözle murakabe edilmekte olduğunu veya seni iyi tanımasını arzu ettiğin herhangi bir insanın kontrolu altında bulunduğunu farzet.
Böyle bir düşünce ile kıldığın namazda her tarafın sükûnete kavuşur, âzaların korkar, o aciz murakib seni lâubaliliğe nisbet etmesin diye her cüz'ün gevşer,uysallaşır.
Miskin bir kölenin murakabesi ânında kendisine bu kadar çekidüzen veren nefsinin bu haline şahid olduğun zaman, onu muaheze ederek kendisine şöyle hitap etmelisin:
"Ey nefsim! Sen, Allah'ı tanıdığını ve sevdiğini iddia etmektesin. Acaba kullarından birini bu denli tazim edip, O'na karşı ise küstahça hareket etmekten utanmaz mısın? Halktan korkuyor da Allah'tan korkmuyor musun?
Halbuki asıl kahrından korkulması gereken Allah'tır".
Bu sırra binaen Ebu Hüreyre (r.a), Hz. Peygamber'e:
"Ey Allah'ın Rasûlü! Allah'tan nasıl haya edilir"? diye sormuş,
Hz. Peygamber de şöyle buyurmuştur:
"Allah'tan kavminin salih bir kişisinden utandığın gibi utanmalısın".92
Başka bir rivayette 'kavminin yerine ehlinin' tâbiri kullanılmıştır.
NİYET
Emrini, namaz kılmak ve onu tamamlamak suretiyle yerine getirerek Allah'a 'evet' demeyi kasdetmektir. Namazı bozan ve ifsad eden şeylerden uzak durmak ve bütün bunları Allah'tan sevap umarak, azabından korkup O'na manen yaklaşmayı isteyerek, ihlás ile yapmaktır.
Günahlarının çokluğuna rağmen sana kendisi ile münacaat etme izni verdiği için O'ndan minnet yükünü kabullenmek demektir. Nefsinde O'nun münacatının büyüklüğünü takdir etmelisin. Kime, nasıl ve ne ile münacaat ettiğini unutmamalısın.
Bu derinlikleri idrak ettiğin zaman, utangaçlıktan alnının terlemesi, korkudan azâlarının tirtir titremesi, heybetten yüzünün sararması gerekir.
Yüksek bir huzurda bulunduğunu, kime, niçin ve ne halde münacaat ettiğini düşün, düşün ki; huzur-u İlahide mahcubiyetten alnın terlesin, ilahi heybetten vücudun titresin ve korkudan benzin sararsın.
TEKBİR
Dilin tekbir getirirken kalbinin onu tekzip etmemesi gerekir.
Eğer kalbinde Allah'tan daha büyük kabul edilen birşey varsa, o zaman her ne kadar bu tekbir haddi zâtında doğru ise de Allah Teâlâ senin `tekbir getirmekle yalan söylediğine şehådet eder, tıpkı münafıkların Muhammed Allah'ın Rasûlü'dür' sözünün yalan olduğuna şehadet ettiği gibi....
Eğer heva-i nefsin Allah'ın emrinden daha kuvvetliyse,
sen Allah'tan daha fazla ona muti olursun. Onu kendine ilah edinmişsin demektir.
O zaman senin 'Allaha Ekber' demen, kalbin iştiraki olmaksızın, sadece dil ile söylenen bir söz olur ve tehlikenin büyüklüğü korkunç bir hal alır.
Eğer tevbe ve istiğfar etmezsen, Allah'ın kerem ve affı hususunda hüsn-ü zannın olmazsa, tehlike çok daha büyük olur.
"Allahu Ekber" "Allah her şeyden büyüktür"dediğin zaman kalbin dilini yalanlamasın. Eğer kendi arzu ve isteklerin, Allahu Teala'nın emirleri üzerine sana galebe çalmışsa, sen Allah'tan çok nefsine itaat ediyor ve nefsini Allah ittihaz ederek onu büyütmüş oluyorsun.
O zaman senin "Allahu Ekber" sözünün kavl-i mücerretten -kuru bir laftan - ibaret kalmasından korkulur. O zaman kalb, lisandan ayrılmış olur.
Eğer bu halden tövbe edilmez ve Allah'tan af ve mağfiret taleb edilmezse, neticede Allah'ın affı yetişmezse cidden tehlikeli olur.
SECDE
Tevazuun son haddi olan secdeye kapanır. Burada en şerefli azası olan yüzünü ayak altında olan toprak üzerine kor. Hatta, huşua daha yakın ve tevazua daha çok delalet ettiği için mümkünse seccade sermeden kılmalıdır.
Alnını toprak üzerine koyduğun zaman, eşyayı yerine koymuş ve fer'i aslına irca etmiş olursun. Çünkü, topraktan yaratıldın ve yine oraya döneceksin.
(İhyau'ulumi'd-din.S.448-454)
RÜKÛ
Denildi ki; "rükû, şeriatı vazeden yaratıcının gerekli kıldığı şeyleri kabul edip ona boyun eğmektir".
(İbn-i Kesir Tefsiri.Bakara,109, Kâdî Beydâvî, I, 116.)
Kalbi temizlemek
İmam Gazâli (r.a) diyor ki;
Batıni Sebepler:
Bunlar kalbe, zahiri sebeplerden daha fazla tesir ederler;
zira himmeti dünya vadilerinde dağılmış olan kimsenin düşüncesi hiçbir zaman bir merkezde toplanamaz; daimi bir şekilde daldan dala atlar.
Böyle bir insan için gözlerin yumulması fayda vermez;
çünkü namaza başlamadan evvel kalbine giren vesveseler kendisini meşgul etmeye kafi gelir de artar bile....
Böyle bir insan için çıkar yol, nefsini, namaz içinde okuduğu Kur'an'in manasını anlamaya zorlaması ve onunla meşgul etmesidir.Tekbiri getirmezden evvel nefsine âhireti, Allah Teâlâ ya münacaatta bulunmakta olduğunu, Allah huzurundaki duruşun tehlikesini ve kıyametin korkunç manzarasını hatırlatmak suretiyle namazda okunan Kur'an'in anlaşılmasına yardımcı olabilir.
Namaz için tahrim tekbirini almazdan önce, kalbe cazip görünüp, makbul olan dünyevi meşgaleleri oradan çıkarmaya çalışmalıdır.Kalbinin meşguliyetine sebep olacak hiçbir şeyi orada bırakmamaya dikkat etmelidir.
Hz. Peygamber Osman b. Ebi Şeybe'ye şöyle demiştir:
"Sana Kabe-i Muazzama'nın içindeki çanağı örtmeni söylemeyi unuttum. (Onu muhakkak örtmelisin.) Zira halkın huzurunu kaçıracak birşeyin Kabe'nin içerisinde bulunması uygun değildir".85
Dağınık fikirlerin teskin yolu budur. Eğer kişinin dağınık fikirleri bu müsekkin ilaç ile sükünete kavuşturulamazsa o zaman damarların derinliklerindeki hastalığın kökünü kesecek olan ishal edici devanın kullanılması şarttır:
Şöyle ki, kişi kalbin ihzarına engel olan ve kendisini meşgul eden sebeplere bakmalı ve düşünmelidir.
O zaman görecektir ki, meşgul edici hadiselerin tamamı, insanın dünyevi isteklerine dönüşüp kendisini şehvet bakımından ilgilendiren mühim hadiselerdir.
Bu bakımdan kendisine düşen ilk vazife, nefsini bu şehvetlerden kurtarmalı ve onlarla bağlarını koparmak suretiyle cezalandırmalıdır.
O halde insanı namazdaki kalp huzurundan meşgul eden bir hadise, dininin zıddı ve İblis'in (aleyhillâne) askeri kabul edilmelidir. İnsanın bu askeri içinde tutması çok zararlıdır. Onlardan ancak çıkarıp kovmak suretiyle kurtulabilir.
Nitekim şöyle bir rivayet nakledilmiştir:
Hz. Peygamber kendisine Ebu Cehm (86) tarafından getirilen siyah ve nakışlı bir aba ile namaz kıldı. Namazdan sonra bunu üzerinden çıkararak
"Bu abayı Ebu Cehm'e geri götürün, zira demin beni namazımdan meşgul etti.Bana Ebu Cehm in nakışsız, enbicaniye adlı abasını getirin de onu giyeyim", buyurmuştur.
Bir ara Hz. Peygamber ayakkabılarının (nalinlanının) bağlarının değiştirilmesini emir buyurmuştu.
Fakat namazda yeni olan bu bağlar dikkatini dağıttı. Namazdan hemen sonra bu yeni sicimlerin sökülmesini ve yerlerine eskilerinin takılmasını emir buyurdular.(87)
Hz. Peygamber, yeni bir ayakkabı giymişti. Onun güzelliği çok hoşlanına gittiğinden, derhal şükür secdesine kapanarak akabinde şöyle buyurmuştur:
"Rabbimin bana buğzetmemesi için tevazuen secde ettim".
Sonra nalınları çıkarıp ilk rastladığı fakire sadaka olarak verdi. Daha sonra da Hz. Ali'ye kendisi için, tabaklanmış sığır derisinden yapılmış bir çift nalını satın almasını emretmiş ve onları giymiştir.
Erkekler için haram olmadan önce Hz. Peygamber'in parmağında bir altın yüzük bulunuyordu. Bir gün minberde hutbe okumaktayken yüzüğü çıkartıp atarak şöyle buyurdu:
"Bu yüzük beni meşgul etti; çünkü bir ona bakıyorum, bir size..." (88)
Rivayet ediliyor ki, Ebu Talha (89) birgün içinde kocaman bir ağaç bulunan bahçesinde namaz kıldı. Bu arada ağacın dallarında uçuşup duran bir kuşcağız çok hoşuna gitti. Namazın içinde bir müddet onu seyretti ve bu yüzden de kaç rek'at kıldığını hatırlayamadı.
Bilahare bu fitneyi Rasulullah'a anlatarak şöyle dedi:
"Ey Allah in Rasûlü! Bu bahçe Allah rızası için sadakadır.
Onu istediğin yere sarfedebilirsin". 90
Başka bir zattan da şöyle rivayet edilmektedir: Bu zat, bahçesinde, hurma ağaçlarının meyve gerdanlıklarını takındıkları bir zamanda namaz kıldı. Bu sırada gözleri manzaranın güzelliğine takılarak kaç rekat kıldığını unuttu.
Daha sonra hadiseyi üçüncü halife Hz. Osman'a anlatarak:
O bahçe sadakadır. Onu Allah yolunda sarfet dedi.
Hz. Osman da, o bahçeyi ellibin dirheme sattı.
İşte selef, huzur kaçıran fikrin kökünü kesmek için böyle yapar,namazlarının eksiklerine kefaret olsun diye bu şekilde hareket ederlerdi. Bu müzmin illetin kökünü kurutan tedavi ancak budur. Bundan başka herhangi bir tedavi bulunamamıştır.
Bizim belirttiğimiz yavaşça kabaran fikirleri teskin ve zikrin anlaşılmasına dalmak suretiyle yapılan tedavi ise ancak zayıf şehvetler ve kalbin etrafını meşgul eden himmetler için fayda vericidir.
Kuvvetli ve keskin şehvetlere gelince; teskin, bu şehvetler için fayda verici değildir. Bu şehvet ile daimi bir muharebe halindesin. Sen onu, o seni çeker durursun. Sonunda o galip gelir ve böylece bütün namazın şehvet ile güreş halinde cereyan eder.
Şöyle bir misal verebiliriz:
Adamın biri bir ağacın altında oturmakta ve mefküresini de her türlü meşgalelerden tasfiye etmek istemektedir. Fakat dallarda öten kuşların sesleri zihnini teşviş eder.
O da elindeki sopa ile kuşlan kovalar ve tekrar düşünceye dalar. Fakat kuşlar, biraz sonra yeniden dönerek onu yine meşgul ederler. Onları bir daha kovalar.
Bunu görenler kendisine şöyle derler.Bu hareketin dolap beygirinin sonu gelmez dönüşüne benzemektedir. Eğer ciddi olarak kurtulmak istiyorsan ağacı kökünden kes.
İşte şehvetler ağacı da böyledir. Dallanıp budaklanınca üzerinde, tıpkı dallarda dolaşan kuşlar ya da pisliklerin etrafına toplanan sinekler gibi çeşitli fikirler uçuşur. Bunları uzaklaştırmak için uğraşmak da uzadıkça uzar; zira sinekler kovuldukça geri dönmektedir.
İşte bunun içindir ki kovulmak ve dönmek manasına gelen zübab adını almıştır: Vesveseler de bunun gibidir...
Bu şehvetler çok fazladır. Onlardan arınmış insansa çok az bulunur. Bütün bu şehvetleri derleyen bir kök vardır ki bu dünya sevgisidir. Dünya sevgisi her yanlışlığın başı, her eksikliğin esası ve her fesadın da menbaıdır.
Âhiret işlerinde yardımcı olsun diye değil, aksine başka gayeler için dünyaya meyleden ve iç âleminde dünya sevgisini biriktiren bir insan, namaz içindeki münacaatın kendisine lezzet vereceğini umarsa yanılmış olur.
Çünkü dünyaya sevinen, Allah'a sevinmez ve O'nun münacatı da böyle bir kimsenin hoşuna gitmez. Kişinin gözü ne ile nurlanırsa himmeti de onunla beraberdir.
Eğer gözü dünyadaysa şüphesiz bütün gayretini de dünyaya tahsis edecektir; fakat bununla beraber mücadeleyi tamamen terketmek de uygun bir hareket olmaz.
Kalbini büsbütün namaza vermeyi, huzur-u kalbi bozan sebepleri azaltmaya gayret göstermeyi ihmal etmek de doğru değildir.
Çünkü hastalığın kökünü kazıyacak acı ilaç ancak budur.
Acı olduğu için de insanların hoşuna gitmemiş ve bu yüzden illet müzminleşerek kalmış ve gitgide daha da berbat olmuştur.
Ümmetin büyükleri bile nefislerinin dünyevi işlerle meşgul olmadığı bir anda, iki rek at namaz kılmaya var kuvvetleriyle çaba sarfetmişler; fakat buna bir türlü muvaffak olamamışlardır. O halde bizim gibilerin muvaffak olması çok uzak bir ihtimaldir.
Namazımızın yarısı veya üçte biri vesvesesiz geçebilse,
bize kâfidir, çünkü böyle bir namazla hiç olmazsa salih ameli kötüsüne karıştıran günahkar kullardan sayılmış olurduk.
Kısacası, dünya ve ahiretin kalpteki himmetleri, sirke dolu bir fincana dökülen suya benzer. Fincana ne kadar su dökülürse, şüphesiz o nisbette sirke dışarı çıkar, zira ikisi bir arada cem olmaz.
.........
85) Imam Ahmed, Ebu Davud, (Osman b. Talha'dan)
86) Adı Amir b. Huzeyfe dir. Medinelidir. Mekke'nin fethi gününde müslüman olmuştur. Muaviye nin hilafetinin sonlarına doğru vefat etmiştir. Bu hadisi Buhâri ve Müslim (Hz. Aişe'den) rivayet etmişlerdir. 87) ibn Mübarek, Zühd, (Ebu Nadr'dan mürsel olarak)
89) Adi Zeyd b. Sehl b. Esed b. Haram olup Ensar dan
botan muharebeler iştirak etmiş ve Hz. Peygamber'den, Enes b.Nadr'dan mürsel olarak)
88) Nesai, (İbn Abbas dan sahih bir senedle) 89) Adı Zeyd b. Sehl b. Esed b. Haram olup Ensar dandır. Rasulullah ile beraber bütün muharebelere iştirak etmiş ve Hz. Peygamber den 40 sene sonra vefat
etmiştir. 90) Imam Malik, Muvatta, (Abdullah b. Ebi Bekir'den)
(İMAM GAZALI HAZRETLERİ-İHYA'DAN)
Namazda Kalp Huzuru'nu Temin Edecek Çareler
İmam Gazâli (r.a) diyor ki;
Mü'minin Allah'ı tazim etmesi, Allah'tan korkması, rahmetini umması, kusurlu olduğu için O'ndan utanması ve iman ettikten sonra bu vasıflardan ayrılmaması gereklidir.
Bu sıfatların, mü'mindeki kuvvet derecesi, yakinin kuvveti nisbetinde olmalıdır. Mü'minin namazda bu sıfatlardan ayrılmasının sebebi, fikrinin dağınıklığı, kalbinin münacaattan uzaklığı ve namazdan gafil oluşu olabilir.
Mü'mini namaz hususunda gaflete düşüren ancak oyalayıcı vesveselerdir. Bu bakımdan kalbin ihzarı için faydalı olan tedavi, ancak bu vesveselerin defedilmesidir, zira sebebi ortadan kaldırılmadıkça birşeyin yokedilmesi mümkün değildir.
O halde ortadan kaldırılması istenilen unsurun sebebini bilmelisin. Vesveselerin doğuş sebebi ya zahiridir ya da batıni (gizli )dir.
Harici sebep, kulağın işittiği veya gözün gördüğü şeylerdir. Zira bu şeyler insanın himmetini elinden kaçırıp kendisine tâbi kılar ve istediği şekilde tasarruf eder.
Bu tasarruftan sonra insan fikri, kendisini meşgul eden unsurdan bir başkasına intikal etmek suretiyle daldan dala atlar. Görmek ise, düşünmeye sebeptir. Düşüncelerin bir kısmı diğerinin doğmasına vesile olur.
Niyeti kuvvetli ve himmeti yüce olan kimseyi, duyularının üzerinde cereyan eden hadiseler meşgul edemez. Fakat zayıf bir insanı meşgul edeceği kesindir. Bunun tedavisi ise sözkonusu sebepleri önlemeye bağlıdır.
Şöyle ki, insan namaz kılarken gözünü kapatmalı veya namazı karanlık bir yerde kılmalıdır. Önünde hislerini meşgul edecek birşeyi bırakmadığı gibi namaz kılarken bir duvara yaklaşıp arada mesafede bırakmamalıdır.
Umumi yolların kenarlarında namaz kılmaktan sakınmalı; bu vazifeyi nakışlı yerler ve boyalı sergiler üzerinde eda etmekten kaçınmalıdır.
Bu hikmete binaen åbidler, ibadetlerini karanlık ve ancak secde edebilecekleri büyüklükteki yerlerde yaparlardı. Böylece huzurlarının dağılmasını önlerlerdi.
Daha kuvvetli olanlar ise, camilere gidip, gözlerini kapatır, yalnızca secde mahallerine bakarlardı; namazın kemâlini de kişinin sağ ve solundaki insanları tanımamasında bulurlardı.
İbn-i Ömer (ra) namaz kıldığı yerde asılı bulunan mushaf veya kılıçlanı indirir ve yöneldiği duvarda yazı varsa silerdi.
(İMAM GAZALİ HAZRETLERİ-İHYA'DAN)
Gafletle kılınan namaz
İmam Gazâli (r.a) diyor ki;
Bu bölümde, namazın huşu ve kalp huzuruyla olan bağlantısını açıklayıp, sonra batıni manalarını ve bu manaların hududlarını, sebep ve ilaçlarını zikredeceğiz.
Âhiret azığı olmaya elverişli bir hale gelmesi için namazın her rüknünde hazır bulundurulması gereken mânâların tafsilatını vereceğiz.
Namazda Huzur ve Huşu Şarttır
Bunun birçok delilleri vardır. Şu âyet bu delillerden biridir:
Beni anmak için namaz kıll
(Tâhâ/14)
Bu emrin zahirinden Allah'ı anmanın vacib olduğu anlaşılır. Gaflete dalmak ise, anmaya zıt düşmez mi?
O halde huzur şarttır.Namaz boyunca gaflet içerisinde bulunan kimse, nasıl olur da Allah'ı anmak için namaz kılanlardan sayılabilir?
"Sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, namaza yaklaşmayınız" (Nisa/43)Bu hüküm, sarhoşun namazdan niçin menedildiğinin illet ve hikmetinin beyanıdır.
Dünya düşüncelerine dalıp vaktini vesveselerle geçiren her gafil hakkında bu hüküm ciri ve meridir.
Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
"Namaz ancak (Allah'a karşı izhar edilen) meskenet (zillet) ve tevâzudan ibarettir".
Bu hüküm 'es-salat kelimesindeki harf-i tarif ve innema" kelimesi ile de tekid ve takviye edildi. Buna bir nazire olarak deriz ki; fakihler Şufa hakkı sadece taksim kabul etmeyen nesnelerde vardır hadisinden, hasr, isbat ve nefyi anlamışlardır, (Yani şufa taksim kabul etmeyenlerden başka birşeyde olamaz, sadece bunlar için geçerlidir.
Bu bakımdan namaz hakkındaki hadisin mânâsı da şöyle olur:
"Namaz sadece Allah'a karşı gösterilen zillet ve tevazu ile kılınırsa namaz olur. Bunlarsız kılınan namaz, namaz sayılmaz".
Delillerden biri de şudur: Kimin namazı, kendisini fuhşiyat ve münkerden alıkoymazsa, o kişi gittikçe Allah'tan uzaklaşır. Gâfilin namazı ise, sahibini fuhşiyat ve münkerden menetmez. Bu bakımdan böyle bir namaz kişiyi gittikçe Allah'tan uzaklaştırır.
Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
"Nice kâim (namaz kılan) vardır ki namazından nasibi, sadece yorgunluktur". (80)
Hz. Peygamber bu hadisinde gafilden başkasını kasdetmemiştir.
Kişi namazından ancak anladığı kadarını kılmış sayılır.(81) Bunun tahkiki şöyledir; Başka bir hadiste vârid olduğu gibi, namaz kılan Rabbine münacaat etmiş olur,(82), gafletle yapılan münacaat ise hiçbir zaman münacaat olamaz.
İnsanoğlu, zekât verdiğinde gafil olsa bile, zekâtın verilmesi temelde şehvete muhalif ve nefse zor geldiği için ki oruç da böyledir; bedenin kuvvetini kırar; Allahın düşmanı şeytanın âleti olan heva-i nefsi parçalar böyle bir zekâtın ve tutulan orucun kabul olunması uzak bir ihtimal değildir.
Hac da böyledir, fiillerinde meşakkat ve şiddet vardır.
Kalp huzuru ister olsun, ister olmasın, hac farizasının ifası esnasında elem ve eziyete sebebiyet veren bir çalışma vardır.
Namaza gelince, namazda ancak zikir, kıraat (okuma), rüků, secde, kıyam (ayakta durmak) ve kuud (oturus) vardır.
Bunların tahlili ise şöyledir: Nasıl ki oruçta yeme, içme ve cinsi münasebetten kesilmekle mide; haccın zorluğuyla beden, zekâtın ve sevilen malın verilmesiyle de kalp denendiği gibi, zikir de ancak Allah ile münacaat ve muhaveredir. Bu bakımdan zikirden ya hitap ve mühavere kastedilir veya dilin çalışmasını denemek için harf ve sesler kastedilir.
Şüphe yoktur ki, bu (ikinci) kısım (kastedildiği takdirde, namaz) bâtıldır; zira dili hezeyanla kıpırdatmak, gafil bir kimseye en hafif gelen birşeydir.
Bu bakımdan dil çalışması olduğundan imtihan ve zorluk değil, aksine harflerin telaffuzundan konuşma kastolunur. Konuşma ise, kalpteki mânâları aksettirmedikçe konuşma sayılmaz.
Kalpteki mânâların tercümanı ancak kalp huzuru bulunursa olabilir.Eğer kalp gafil ise, (Ya rabbi!) Bizi dosdoğru yola hidayet et!' demenin ne faydası vardır?
Dua ve tazarru kastedilmedikçe dilin gafletle kıpırdanması zorluğuna katlanmanın ne mânâsı olabilir? Hele bu kabil kıpırdanmaya âdet edindikten sonra hiç de faydası olamaz.
İşte zikirlerin hükmü budur. Bu hakikatlerden daha öteye giderek derim ki:Eğer birisi, Falan adama teşekkür edeceğim, kendisini övmek suretiyle ondan ihtiyacımı gidermesini isteyeceğim diyerek yemin etse, sonra da bu mânâları ifade eden kelimeleri uykuda iken (tesadüfen) söylese yeminini yerine getirmiş sayılmaz.
Hatta isteğini karanlıkta tekrarladığı zaman o adam da orada bulunsa, fakat kendisi onun orada olduğundan haberi olmasa ve onu görmese yine yeminini yerine getirmiş sayılmaz. Çünkü kasdettiği adam kalbinde hazır olmadıkça konuşması ona hitap etmek sayılmaz.
Eğer kasdettiği kimsenin de bulunduğu bir anda güpe gündüz herhangi bir fikirle meşgul olup konuşurken gayesi o adam olmadığı halde bu kelimeler ağzından çıksa yine de yeminin mesuliyetinden kurtulmuş sayılmaz.
Kıraat ve zikirlerden gaye, hamd, senâ, tazarru ve dua olduğunda zerre kadar şek ve şüphe yoktur. Burada muhatap, Allah Teâlâ'dır. Bu bakımdan bu gafil adamın kalbi, gaflet perdesi ile örtülü olduğundan (mânen) O'nu görüp müşahede edemez. Muhatabı bulunan Allah Teala'dan gafildir.
Fakat adet yerini bulsun diye lisanı hareket eder.
Bu gaflet hali, imanın yerleşmesi, Allah Teâlâ nin anılmasının yenilenmesi ve kalbin dünya paslanından temizlenmesi için, farz kılınan namazın gayesinden çok uzaktır.Kıraat ve zikrin hükmü işte budur.Kısaca bu özelliğin konuşmada bulunması ve fiilden ayrı bir varlık olması inkâr kabul etmez bir hakikattir.
Rükü ve secdeye gelince, şüphe yoktur ki, bunlardan gaye Allah'ı tazimdir. Bu bakımdan eğer O'ndan gafil olduğu halde Allah'ı fille tâzim etmek caiz olsaydı,önüne konan putu da tabii fillleriyle, bilmeyerek tâzimi de hâşa mümkün olurdu veya kendisinden gafil bulunduğu ve tazimini aklından bile geçirmediği, önündeki duranı tazim etmesi de sözkonusu olurdu.
Gafletle yapılan rükü ve secdeden tazim ruhu çıktıktan sonra, belini ve başını hareket ettirmekten başka bir manası kalmaz.
Böyle bir harekette imtihana değer bir meşakkat (eğer tazim ruhu olmazsa) yoktur ki, bu hareket dinin direği, küfür ile İslam'ın arasını ayırt eden alamet olup, mertebece hac vesair ibadetlerden önce gelsin; onu tembellikle terkedenin (had için) katli vacip olsun.
Namaza verilen bu büyüklük ve önemin, sadece zahiri amellerinden dolayı olup bunda kendisinden kastedilen münacaatın rolu bulunmadığı kanaatinde değilim.
Namaz derece bakımından oruçtan, zekât, hacc ve sair ibadetten ve hatta, hakkında 'Elbette kurbanların ne etleri, ne de kanlan Allah'a erişmez. (Allah katında makbul olmaz.) Fakat Allah'a sizden ancak takva ulaşır (Hac/37) ayeti nazil olan ve maldan eksiklik hesabıyla nefisle mücahede sayılan kurbanlardan da ilerdedir.
Takva, kalbe üstün gelip Allah'ın yüce emirlerini yapmaya zorlayan sıfattır. Allah tarafından makbul ve matlup olan da budur. Hal böyle iken nasıl olur da fillerinden gafil olunan bir namaz emrolunur? Kalp huzurunun namazda manen şart olduğuna delalet eden delil, işte bu zikrettiğimiz gerçektir.
Şayet "Kalp huzurunu namazın sıhhati için şart koşup bu huzur bulunmadığı takdirde namaz bâtıldır hükmünle,
'Kalp huzuru sadece tekbir alırken şarttır diyen fukahanın icmaina muhalefet etmiş oluyorsun" dersen, bil ki, İlim bölümünde fakihlerin kalbe müdahale etmeye yetkili olmadıklarını, kalbi yarıp bakmaya ve âhirete götüren yolda söz söylemeye salâhiyetleri bulunmadığını, ancak dinin zahir hükümlerini azaların zahir amellerine bina etmeye yetkili bulunduklarını kaydetmiştik.
Amellerin zahiri icrası, ancak ölüm cezasının kalkmasına, hükümdarın (icra organının) takbih ve ta zir cezalanının düşüşüne kâfidir. Fakat bu zâhiri amel âhirette fayda verir mi vermez mi, bu konu fıkhın hududu dışındadır.
Kaldı ki, huzur-u kalbin namazda sadece tekbir alınacağı sırada şart olup diğer zamanlarda şart olmadığında fakihlerin icma bulunduğunu iddia etmek de mümkün değildir.
Çünkü Ebu Talib el-Mekki, Sufyan es-Sevri yoluyla Bişr el-Hafi'den
'Korkmayanın namazı fasiddir.." hükmünü rivayet etmektedir.
Hasan Basri'nin
"Kalp huzurundan yoksun olarak kılınan namaz, rahmetten ziyade ceza ve ukübâti celbeder" dediği rivayet edilmektedir.
Muaz b. Cebel (r.a)
"Namazda iken sağında ve solunda cereyan eden şeyleri anlamaya çalışan kişinin namazı, namaz sayılmaz" buyurmuştur.
Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
"Kul bazan namaz kılar; fakat namazın altıda biri, hatta onda biri kendisi için yazılmaz.Kişinin namazından ancak anlayıp idrak ettiği kadar kendisi için yazılır"...(83)
Eğer bu sözü, Hz. Peygamber'den başkası söylemiş olsaydı, muhakkak bir mezheb ittihaz edilirdi. Kaldı ki Hz. Peygamber'den gelmiştir, nasıl olur da kabul edilmez?
Abdulvahid b. Zeyd 84 (ra) Ulemanın ittifakıyla sabit olmuştur ki, kişinin namazından ancak anladığı kadarı defterine yazılır buyurmuştur. Dikkat edildiğinde görülür ki; Abdülvahid de ulemanın, kalp huzurunun namaz boyunca şart olduğu hususunda ittifak ettiğini nakletmektedir. Muttaki fakihlerin ve ahiret âlimlerinin bu konudaki hükümleri sayılamayacak derecede çoktur.
Hak, şer'i delillere dönmektir. Bu şartın gerekliliğini belirten eser ve haberlerin açık olmasına rağmen zahiri teklif hususunda fetvâ, halkın kusurlu olduğu gözönünde bulundurularak takdir edilir.
Her insana, namaz boyunca kalp huzuru şart koşulamaz; çünkü müstesna bir azınlık hariç, bu yükün taşınmasında bütün insanlar aciz kalır.
Zaruretten ötürü namaz boyunca huzur mümkün olmadığı takdirde buna katılmaktan başka çare bulunmaz. Ancak bir lahza da olsa huzur ismini taşıyan bir halin bulunması şart koşulmuştur.
Huzurun bulunması için en müsait zaman da tekbir getirilme vaktidir. Bunun için biz de ancak bu vakitte huzur ile mükellef olduğumuzu kaydederek kısa kestik.
Buna rağmen ümidimiz şudur ki: Bütün namazı boyunca gafil bulunan bir kimsenin hali, namazı büsbütün terkedenin hâli gibi değildir; çünkü gafil, namazını zâhiren eda edip bir an için de olsa kalp huzuruna varır. Nasıl böyle kabul edilmesin ki?
Halbuki unutarak abdestsiz namaz kılan bir kimsenin namazı, her ne kadar fasid ise de, ibadet yaptığından dolayı, kusuru ve özrü kadar da olsa bir ecri vardır.
Bu ümide rağmen gaffet ile namaz kılanın halinin büsbütün terkedenin halinden daha şiddetli olmasından da korkulur.
Korkulur, çünkü padişahın hizmetinde bulunup, huzuru ihlal edici ve küçük düşürücü gafilin konuşması ve gevşek hali, hizmetten tamamen kaçanın halinden daha berbattır.
Korku ve ümit sebepleri çatıştığı ve durumun tehlike arzettiği bir zamanda ihtiyatlı ve müsamahakâr davranmak sana aittir; istediğini seçebilirsin.
Bütün bunlarla beraber fukahanın gaflet ile kılınan namazın sahih oluşuna dair verdikleri fetvaya muhalefet etmek niyetinde de değilim. Daha önce işaret edildiği gibi, bu hüküm fetvånin zaruretindendir. Namazın sırrını bilen, gafletin namaza zıt düştüğünü de bilir.
Fakat akaid kaldeleri bahsinde zahir ve batın ilimlerinin farklılığını belirtirken, şeriatin görünen her sır ve hikmetini söylemeye mâni olan sebeplerden birinin de halkın anlayışındaki kusurun olduğunu söylemiştik.
Bu konuyu, bu kadarla kapatalım. Çünkü âhiret yolunun yolcusuna bu kadarı yeter de artar bile. Fazla mücadeleye hevesli olan münakaşacıya gelince, biz şimdilik ona hitap etmeye niyetli değiliz.
Kısacası kalp huzuru, namazın ruhudur.Bu ruhun idaresi en azından tekbir alındığı zaman bulunmasına bağlıdır. Tekbir anında huzurun eksikliği ruhun helak olması demektir. Huzur, namazın parçalarında ne derece ise ruh da o nisbette gelişir.
Ölüye yakın nice hareketsiz diri vardır. Bütün namaz boyunca gafil olup sadece tekbir alınırken huzura kavuşanın namazı, hareketsiz diriye benzer. Allah'tan yardımını talep ederiz.
........
80) Nesai, Ibn Mäce, (Ebu Hüreyre den; hasen bir senedle) 81) Iraki, merfü olarak görmediğini söylemektedir.
82) Buhari ve Müslim, (Enes'den) 83) Ebu Davud, Nesai ve İbn Hibban, (Ammar b. Yasir den) 84) Abdülvahid, Basralı olup tabiin ulemasından müttaki ve âlim bir zattır.
{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN}
Secdenin Fazileti
İmam Gazâli (r.a) diyor ki;
Hz. Abbas in torunu ve Abdullah ın oğlu Ali'nin hergün bin defa secde ettiği rivayet edilmektedir. Bundan dolayı kendisine çok secde edici` mânâsına gelen Seccâd denilmiştir.
Ömer b. Abdülaziz in topraktan başka bir zemin üzerinde secde etmediği rivayet edilmektedir.
Yusuf b. Esbat gençlere şu şekilde hitab ederdi:
"Ey gençler! Hastalık gelmeden evvel sıhhatinizden istifade edin. Ben, secde ve rükuu tam mânâsıyla yapan kişiden başkasına gıpta etmem; zira benim de aynı şekilde hareket etmeme ihtiyarlık mani olmaktadır".
Said b. Cübeyr şöyle demiştir:
" Secdeden başka dünya hayatının, elimden kaçan hiçbir metaına üzülmüyorum".
Ukbe b. Müslim;
"Kulun Allah tarafından en çok sevilen hasleti, O'na mülāki olmayı istemesidir. Allah'a en çok yaklaştığı anda secde halinde olduğu zamandır". buyurmuştur.
Ebu Hüreyre de;
"Kulun Allah'a en yakın hali secde ettiği zamandır.
Bu bakımdan, secde halindeyken çok dua edin!' demiştir.
{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN}
Namazda kalbin durumu
İmam Gazâli (r.a) diyor ki;
Kalp huzurunun sebebi 'himmettir. Çünkü senin kalbin, himmetine tabidir. Kalp, neye karşı ihtimam duyarsan ve seni en fazla ne alakadar ederse ancak onunla hazır olabilir.
Herhangi bir iş seni sıkı bir şekilde ilgilendirirse,ister istemez kalbin orada da hazır bulunur; kalp bu şekilde yaratılmış, tasvir edilmiş ve musahhar kılınmıştır.
Kalp namazda hazır değilse, faaliyetten düşmüş sayılmaz. Aksine o zaman da himmetinin sarfolunduğu dünya emirlerinde cevelân etmektedir.
Kalbin izharı için gerekli çare, himmetini namaza sarfetmendir. İstenilen hedefin namaza bağlı olduğunu idrak etmedikçe himmetini namaza sarfetmeye muvaffak olamazsın.
Şöyle ki, ahiretin daha hayırlı ve devamlı olduğuna inanacak, buna götüren yolun da namaz olduğunu kabul edeceksin.
Bu hakikat, dünyanın, ahirete nisbetle hakir ve dünya hayatının da geçici olduğu bilgisine bağlandığı zaman, bütün bunlardan fâriğ olup namazda kalp huzuru hasıl olur.
Sana ne zarar ve ne de kâr getirmeyecek olan bazı büyüklerin huzurunda bile bu gibi bir düşünce ile kalp huzurunu temin edebilirsin.Bu bakımdan padişahların padişahına ki dünya ve ahiretin, menfaat ve kârı O'nun kudret elindedir onunla münacat ederken bu çeşit düşünce ile dahi kalp huzurunu kazanamazsan sakın bunu iman zaafiyetinden başka bir illete bağlama, derhal imanının takviyesine çalıştırmanın yolu kitabımızın başka bölümlerinde belirtilmiştir.
Tefehhüm'ün Sebebi
Bunun sebebi, kalp huzuru temin edildikten sonra düşünce ve zihni, devamlı olarak manayı idrak etmeye sarfetmektir. Bu halin temini ve tedavisi, kalbin ihzarında kullanılan tedavi formülüyle beraber düşünceye yönelmek, ve vesveseleri bertaraf etmeye gayret sarfetmektir.
İnsanoğlunu hakikatten ayıran vesveselerin bertaraf edilmesi ve bu hastalığın tedavisi, onun sebeplerini kökünden kesmekle mümkün olabilir. (Yani vesveselere sürükleyen sebeplerden el çekmekle mümkün olur).
Çünkü insan kalbinden bu sebeplerin kökü kesilmedikçe sonuçlanı onlara karşı olan vesveselerden kurtulmaya imkan bulunmaz.
Birşeyi fazla seven insan, onu daima hatırlar.
Mahbubun hatırlanması da ister istemez kalbe hücum eder. İşte bu sırra binaendir ki, Allah'tan başkasını sevenin ibadeti, vesveselerden bir türlü kurtulamaz.
Ta'zimin Sebebi
Ta'zim, kalbi bir haldir ve iki marifetten doğmaktadır.
A) Allah'ın celal ve azametinin marifetidir. Bu marifet îmânın esaslarındandır,çünkü azametine inanılmayan bir varlığın büyüklüğü nefse kabul ettirilemez.
B) Nefsin hakir, hasis, musahhar ve büyütülmüş bir köle olduğunu bilmek marifetidir.
Böylece, bu iki marifetten Allah'a karşı meskenet, zillet ve Allah'tan korkmak duygusu doğmuş olur.
İşte bu tür bir duyguya 'ta'zim denir.
Nefsin hakirliği marifeti ile Allah'ın celălinin marifeti mezcedilmedikçe tazim ve huşu hali meydana gelmez.
Çünkü başkasına muhtaç olmayan ve nefsinden emin olan bir kimsenin, muhtaç olmadığı bir zatın büyüklüğüne delalet eden sıfatlarını bildiği halde, ona karşı huşu ve tazim beslememesi câiz ve mümkündür.
Çünkü tazim ve huşuu duyması için kendi nefsinin hakir ve muhtaç bir durumda olduğunu bilmesi lazımdır.
Heybet'in Sebebi
Bu, nefiste beliren bir haldir. Bu hal, Allah Teala'nin kudret, safvet ve kainattaki meşiyetinin, kâinata değer vermeksizin tenfiz edilmesinden doğar. Aynı şekilde bu hal, "Allah Teâlâ, geçmiş ve geleceklerin tamamını helâk etse mülkünden bir zerre dahi eksilmeyecektir" hakikatiyle beraber peygamberler ve velilerin başına gelen musibet ve çeşitli belâların düşünülmesinden neş'et etmektedir.
Halbuki bu musibet ve belaları rahatlıkla defetmeye muktedir olduğu ve bu konuda dünya padişahlarının tam aksine yetkili bulunduğu da inkar edilemez bir hakikattir. Çünkü dünya padişahlarının hazineleri, vermekle tükenir ve gelen belaları defetmeye de her zaman için muktedir olamazlar.
Kısacası Allah'ı bilme sıfatı arttıkça korku ve heybet de o nisbette artar.
Reca`nin Sebebi
Allah'ın lutfunu, keremini, nimetlerinin umumiliğini, sanatının inceliklerini bilmek, namaza karşılık cennet va'dinin doğruluğuna inanmaktır. Allah'ın bu vadine inanılır ve lütfu bilinirse o zaman bu ikisinin biraraya gelmesinden kaçınılmaz olarak ümit ve reca doğup meydana gelir.
Haya'nın Sebebi
İbadet konusundaki kusurunu anlamak ve idrak, Allah Teala'nın büyük olan hakkının edasından acizliğini bilmek demektir. Bu sebep, nefsin ayıplarını, afetlerini, ihlasının azlığını, kötülüğünü, bütün fiillerinde geçici şeylere daha meyilli olduğunu bilmekle daha da gelişip takviye olunmaktadır.
Bununla beraber Allah Teala'nin celălinin gerektirdiği büyüklüğünü bilip, Allah'ın ne kadar ince ve gizli olurlarsa olsunlar kalbin vesveselerine ve her gizliye muttali olduğunu bilmek de bu sebebi kuvvetlendirmektedir. Bu bilgiler yakinen var olduktan sonra haya diye adlandırılan hal zaruri olarak doğar insanda...
İşte bu sıfatların sebepleri bunlardır, elde edilmesi istenilen her sıfatın tedavisi ancak sebebinin ihzar edilmesiyle mümkündür. Bu bağlamdan sebebin bilinmesi, tedavinin de bilinmesi demektir.
Bütün bu sebepleri bağlayıcı vasıf önce iman, sonra yakindir. Yakin den gayem; beyan ettiğim bütün bu bilgilerin mecmuudur. Bunlara yakin demenin mânâsı, şüphenin ortadan kalkması, İlim kitabının Yakin bahsinde geçtiği gibi bu bilgilerin kalbi istila etmesi demektir. Kalp ancak yakin nisbetinde korkar.
İşte bu sırra binaen Hz. Aişe
'Allah Rasûlü bizimle, biz de onunla konuşurduk.
Namaz vakti geldiğinde ise sanki ne o bizi, ne de biz onu tanımaz olurduk' buyurmuştur.
Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ, kulu Musa'ya (as) söyle vahyetmiştir:
"Ey Musa! Beni, azaların tirtir titrediği halde yâdet.
Beni yadettiğinde kalbin mutmain olup korku ile dolsun.
Beni zikrettiğin zaman dilini kalbinin ötesinde kıl.
Huzurumda zelil köleler gibi kararlı ol.
Kork ve benimle sıdk diliyle konuş"!
Yine rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ, kulu Musa'ya (a.s) şöyle vahyetmiştir:
"Ümmetinin âsilerine söyle ki, beni zikretmesinler.
Çünkü ben nefsime (zâtima); beni yadedeni yȧdetme vazifesini yükledim.
Bu bakımdan ümmetinin âsileri beni isyan anında yadettikleri zaman, ben de kendilerini lânet ile yadederim".
Allah Teala'nin bu hükmü, zikrinden gafil olmayan âsiler hakkında vârid olmuştur. Acaba isyan ve gaflet bir araya gelirse durum nasıl olur? Kalpler hakkında zikrettiğimiz manalara göre insanlar şu kısımlara ayrılır:
1. Namazını tam kılan ve namazda bir lahza dahi olsun kalp huzuruna ermeyen gafil.
2. Namazı tam kılan ve kalbi bir lahza dahi olsun gaib olmayan, aksine namaz boyunca ihtimam ile dolu bulunan, hatta namazla meşgul olduğu için etrafında cereyan eden hadiselerle hiç ilgilenmeyen kimse.
İşte bu sırra binaendir ki
Müslim b. Yesar, Basra camiinde namaz kılarken yıkılan cami duvarından habersiz olarak namazına devam etmiş ve ancak insanların geçmiş olsun dileklerinden sonra haberdar olmuştur.
Selef-i salihinden Said b. Müseyyeb, uzun bir müddet (bu müddet, Ebu Talib el-Mekki'nin Kut'ul-Kulub adlı eserinde 40 yıl olarak belirtilmiştir) cemaata devam ettiği halde sağında ve solunda namaz kılanları hiçbir zaman tanımamıştır.
Hz. İbrahim' in namazda iken korkudan kalbinin sesi, iki mil mesafeden duyulurmuş...
Selef-i salihinin bazıları namaza durduklan zaman yüzleri sarararak, tirtir titremeye başlarlardı.
Bütün bu hadiselerin gerçekleşmesi çok tabidir. Çünkü bu hadiselerin binlerce emsali, kendisini dünyaya kaptıran, aciz, zayıf ve atiyyeleri cılız olan dünya hükümdarlarından korkan kimselerde dahi müşahede edilmektedir.
Hatta bir padişahın veya bir vezirin huzuruna girip ona ihtiyacını arzettikten sonra çıkan birisine 'Sen padişahın veya vezirin huzuruna girerken sağında veya solunda kimler vardı veya padişahın sırtındaki elbise nasıldı?" diye sorulsa, himmetini elbiselere bakmaktan ve etrafındaki insanları süzmekten çevirip, sadece ihtiyacıyla meşgul ettiği için etrafındakiler ve elbiselerini tarif etmekten aciz kalır.
Bu bakımdan her mukallidin amel dereceleri farklıdır.
Kişinin namazından nasibi, korkusu, huşu ve tazimi nisbetindedir;
çünkü Allah Teala'nın nazargahı kalplerdir.
Allah zahiri hareketlere bakmaz.
İşte bu sırra binaen bir sahabi şöyle demiştir.
"İnsanlar kıyamet gününde namazlarının heyetleri olan itminan, itidal, zevk ve lezzet almak heyetlerinin benzeri ile haşrolunur".
Bu kanaati ibraz eden zat, doğru söylemiştir. Çünkü insanlar dünyada hangi heyet üzerinde ölmüş ise aynı heyette, dünyada hangi durumda yaşamışsa aynı durumda haşrolunurlar. Bu hususta şahsın zahiri ile ilgili durumlar nazar-ı itibara alınmaz; aksine kalbinin hali dikkate alınır.
Bu bakımdan ahiret evinde insanların siretleri, kalplerinin sıfatlarına göre teşekkül eder. Ancak Allah ın huzuruna sağlam bir kalp ile gelen kimse kurtulur.
Allah'tan lütuf ve keremiyle güzel tevfikini ümit ederiz.
{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN}
Huşu' un (Kalb Huzurunun) Fazileti
İmam Gazâli (r.a) diyor ki;
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır;
"O halde bana ibadet et ve beni anmak için namaz kıl".
(Tâhâ/14)
"Sakın gafillerden olma"!
(Araf/205)
"Ey iman edenler! Sarhoş olduğunuzda, ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın"!
(Nisa/43)
Ayetteki sarhoşluk, bazı âlimlere göre dünya hayatına gösterilen ihtimamdan, bazılarına göre de dünya sevgisinden gelen sarhoşluktur.
Vehb b. Münebbih (37) 'Ayetteki sarhoşluk tabirinden zahiri mânâ murad edilmektedir' demiştir.
Bu zata göre, âyet dünya sarhoşluğuna dikkat çekmektedir. Çünkü ayette *namaza sarhoş olarak niçin yaklaşılmayacağı'nın sebebi 'Ne söylediğinizi bilinceye kadar.." sözleriyle beyan edilmiştir.
Nice namaz kılanlar vardır ki içki kullanmadıkları halde namazda ne okuduklarını bilmezler.
Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
"Hatırından dünyayla ilgili herhangi birşeyi geçirmeksizin iki rekat namaz kılanın geçmiş günahları affedilir".38
Namaz, Allah'ın huzurunda zelil olmak, tevazu göstermek, yalvarmak, yakarmak ve pişman olmaktan ibarettir. (Namazda) iki elini yere koyduktan sonra iki defa
"Ey Allahım! Ey Allahım!' de; çünkü bunu yapmayan kimsenin namazı eksiktir.(39).
Önceki peygamberlere gönderilen kitaplarda Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu rivayet edilmektedir:
"Ben, her namaz kılanın namazını kabul etmem.
Ancak azametimin önünde tevazu gösteren,
insanlara karşı kibirlenmeyen ve hatırım için
aç fakirleri doyuranların namazlarını kabul ederim".
Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
" Namazın farz kılınması, hac ve tavafın (Kâbe'yi ziyaret etmek) emredilerek hacda yapılması gereken vazifelerin bildirilmesi, ancak Allah'ın zikredilmesi içindir".(40)
Bu bakımdan, hedef ve maksadını Allah Teâlâ`nın azamet ve heybetinin zikri teşkil etmelidir; çünkü bunlar yoksa zikrinin ne kıymeti olabilir.
Hz. Peygamber, bir zâta şu tavsiyede bulunmuştur:
"Namazlarını sanki son namazını kılan bir kişi gibi kıl"! (41)
Nitekim Allah Teâlâ da şöyle buyurmaktadır:
"Ey insan! Gerçekten sen Rabbin(in sevgisine kavuşmak için çalışıp çabalamaktasın. Nihayet O'na kavuşursun".
(İnşikak/6)
"Allah'tan korkun; ki O size ilim öğretiyor".
(Bakara/282)
"Allah'tan korkun ve muhakkak O'nun huzuruna varacağınızı bilin".
(Bakara/223)
Hz. Peygamber de şöyle buyurmuştur.:
"Kişinin kendisini fuhşiyat ve münkerden alıkoymayan namazı onu Allah'tan uzaklaştırır". (42)
Namaz, Allah'a münacaattır. Acaba münacaatla gaflet bir araya gelebilir mi?
Bekir b. Abdullah (43)
"Ey Ademoğlu! Allah'ın huzuruna izinsiz ve tercümansız olarak girebilirsin" demiş;
"Bu nasıl olur?' sualine de
'Abdesti tam olarak alıp da mihraba girdiğin zaman, izinsiz ve tercümansız olarak Allah'ın huzuruna girmiş olursun' cevabını vermiştir,
Hz. Âişe şöyle demiştir:
"Rasulullah bizimle, biz de onunla konuşurduk; fakat namaz vakti geldiğinde sanki ne o bizi ve ne de biz onu tanımaz olurduk".44
Zira Rasulullah (s.a) böyle bir zamanda sadece Allah'ın azametiyle meşgul olduğu için herşeyi unuturdu.
Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
"Allah Teâlâ, kişinin, kalp ile bedenini birlikte bulundurmadığı namazına iltifat etmez". (45)
Allah'ın dostu Hz. İbrahim namaza kalktığı zaman kalp vuruşları iki mil mesafeden duyulurdu.
Said et-Tenuhi (46) namazda bulunduğu sürece gözyaşları devamlı surette akardı.
Hz. Peygamber, namaz içinde sakalıyla oynayan birisini gördüğünde şöyle buyurmuştur:
"Eğer bu adamın kalbinde korku olsaydı, muhakkak azaları da tesir altında kalır ve onlarla oynamazdı". (47)
Taşlarla oynayan ve 'Rabbim! Beni cennet hurileriyle evlendir!" diyen birisini gören Hasan Basri şöyle demiştir:
"Huriler için ne kötü müşterisin sen!
Hem taşlarla oynuyor ve hem de onları İstiyorsun".
Halef b. Eyyüb e (48)
"Namaz sırasında üzerine konan sinekler sana eziyet vermiyor mu ki onları kovmuyorsun?" diye soruldu.
O da 'Kendimi namazımı ifşad edecek bir harekete alıştıramıyorum' cevabını verdi.
(Arka arkaya yapılan üç hareketin namazı ifsad edeceğine işaret buyurmaktadır).
Devamla 'O halde bu eziyete nasıl tahammül ediyorsun?" denilir.
Halef "Duyduğuma göre fâsıklar, sultanın kamçısı altında sadece filan sabırlıdır denilsin ve bu övgüyle iftihar etsin diye sabrederlermiş.. Bana gelince, ben Rabbimin huzurundayım. Bir sineğin ısırmasıyla nasıl kıpırdanabilirim"?
Rivayet edildiğine göre Müslim b. Yesar (49) namaza hazırlandığı zaman çoluk çocuğuna
'Siz konuşmanıza devam edebilirsiniz.
Zira namazdayken sizin söylediklerinizi duymuyorum" dermiş...
Yine aynı zat birgün Basra Camii'nde namaz kılarken camiin duvarlarından biri yıkılır. Halk, enkaz altında kalanları kurtarmak için bir araya toplanır. Müslim, namazını bitirinceye kadar bu hâdiseden haberdar olmaz.
Hz. Ali namaz vakti geldiğinde titrer, beti benzi atardı.
Bu durumu gören biri
"Ey emir el-mü'minin! Bu sarsıntı ve telaş nedendir?" diye sorunca, şu cevabı verirdi:
"Göklerin, yer ve dağların kendilerine arzedildiğinde yüklenmekten sarf-ı nazar edip korktukları emanetin (namazın) vakti geldi de ondan"..
Hz. Hüseyin'in oğlu Ali'nin (Zeyne'l-Abidin) birgün abdest alırken renginin solduğunu gören kimseler kendisine
"Abdest alırken sende görülen bu durum neden ileri geliyor?" diye sorarlar,
o da
'Kimin huzuruna çıkmak istediğimi biliyor musunuz?' cevabını verir.
İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre Hz. Peygamber, Dâvud'un (a.s) münacaatmi şu şekilde nakletmiştir:
"Ya Rabb! Senin (keyfiyeti meçhul bulunan) divanında kim durmuş sayılır ve kimin namazını kabul edersin"?
Allah Teâlâ, Hz. Davud a cevaben şunları vahyetmiştir:
"Ey kulum Davud! Azametimin önünde eğilen, gününü beni anmakla geçiren, benim için nefsini şehvetlerden alıkoyan, benim için açı ve fakiri doyuran,garibi misafir eden ve dertlinin derdine derman olarak merhamet eden kimse divanıma kabul edilir ve onun namazını kabul ederim.
Bu kimsenin nuru göklerde güneş gibi parlar.
Bu kimse beni çağırdığında kendisine cevap veririm. Benden istediğinde ihsan ederim. Kendisine cehalette ilim, gaflette zikir ve zulmette nûr ihsan ederim.
Bu kimsenin insanlar arasındaki yeri, cennetlerin en âlâsı olan Firdevs gibidir; nehirleri kurumaz ve meyveleri bozulup çürümez".
Hatem-i Esem'e namazı hakkında sual sorulduğunda şu cevabı vermiştir:
"Namaz yaklaştığı zaman, tam bir abdest alırım. Sonra namaz kılmak istediğim yere gelirim ve âzâlarım sükûnet bulsunlar diye orada biraz otururum.
Bu maksat hâsıl olunca kalkar, Kâbe'yi iki kaşımın arasına, sırat'ı ayaklarımın altına, cenneti sağıma, cehennemi soluma, ölüm meleğini arkama alır ve sanki son namazım olacakmış gibi korku ve ümid arasında namaza dururum.
Herşeyine inanarak ve bütün özelliklerine riayet ederek tekbir alırım. Tertil ile okumaya başlarım.Rükûa tevazu ile varırım.
Huşu ile karışık secde yaparım. Sol kalça üzerinde oturup sol ayağın sırtını yayar, sağ ayağı baş parmağı üzerine dikerek otururum.
Bu durumları ihlasla mühürlerim. Bunları yaptıktan sonra da Allah Teâlâ'nın bu ibadetlerimi kabul edip etmeyeceğini bilmem; zira takdir O'na aittir".
İbn-i Abbas (r.a) ise şöyle demiştir:
"Düşünerek kılınan iki rek'at namaz, bütün bir gecenin gafil bir kalple ihya edilmesinden daha hayırlıdır".
37) Künyesi Ebu Abdullah el-Enbari'dir. Tâbiîn-i kirâmın zahit ve şâyân-ı itimad alimlerindendi. H. 116 senesinde vefat etmiştir.
38) Buhârî ve Müslim, (Hz. Osman'dan)
39) Tirmizî, Nesai, (Fadl b. Abbas'dan)
40) Ebu Davud, Tirmizî. (Hz. Aişe'den) Tirmizî'ye göre hadis hasen'dir.
41)1i İbn Mâce, (Ebu Eyyüb dan); Hâkim, (Sa'd b. Ebi Vakkas tan) Hâkime göre senedi sahih`tir.
42) Taberâni
43) Künyesi Ebu Abdullah olup Basralıdır. H. 108 yılında vefat etmiştir.
44) Ezdî, Duâfâ, (Süveyd b. Gafele den mürsel olarak)
45) Iraki, kaynağını bulamadığını söylemiştir.
46) Künyesi Ebu Muhammed olup, Şamlıdır. H. 168 senesinde vefat etmiştir.
47) Hakim Tirmizi, Nevädir, (Ebu Hüreyre'den zayıf bir senedle). İbn Ebi Şeybe'ye göre bu söz Said b. Müseyyeb'e aittir.
48) Amir soyundan ve Belh şehrindendir. Şâyân-ı itimad bir fakihtir. H. 209 senesinde vefat etmiştir.
49) Basralı, zâhid ve fakih bir kimsedir. Künyesi Ebu Abdullah'tır. H. 100 senesinde vefat etmiştir.
{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN}
Yemeğin gaflet ve gadapla yapılması
Namazda huşû' ve hudû' hâlinde bulunmak,
zevkle ve göz yaşı dökerek namaz kılabilmek,
Şâh-ı Nakşibend hazretleri ve Namaz
Buyurdu ki:
"Yenilecek bir gıdâ, bir yiyecek, her ne olursa olsun gaflet içinde, gadabla veya kerâhatle hazırlansa, tedârik edilse, onda hayır ve bereket yoktur.
Zîrâ ona nefs ve şeytan karışmışdır. Böyle bir yiyeceği yiyen kimsede, mutlaka bir çirkin netice meydana gelir.
Gaflete dalmadan yapılan ve Allahü teâlâyı düşünerek yenen helâl ve hâlis yiyeceklerden hayır meydana gelir.
İnsanların hâlis ve sâlih ameller işlemeye muvaffak olamamalarının sebebi; yemede ve içmede bu husûsa dikkat etmediklerinden ve ihtiyatsızlıktandır. Her ne hâl olursa olsun, bilhassa namazda huşû' ve hudû' hâlinde bulunmak, zevkle ve göz yaşı dökerek namaz kılabilmek, helâl lokma yemeye, Allahü teâlâyı hâtırlıyarak yemeği pişirmek ve yemeği Allahü teâlânın huzûrunda imiş gibi yemeğe bağlıdır.
Vücûduna haram lokma karışmış bir kimse, namazdan tad duymaz.
"Tasavvufdaki hâllerinin kaybolduğunu söyleyen bir talebesine;
"Yediğin lokmaların helâlden olup olmadığını araştır." buyurmuştur.
Talebesi araştırdığında, yemeğini pişirirken ocakta helâl olup olmadığı şüpheli bir parça odun yakmış olduğunu tesbit ederek tövbe etmiştir.
Namazda hûdû' ve huşû' nasıl elde edilir? diye sorulunca, buyurdu ki:
"Huzurlu bir hâlde helâl lokma yiyeceksiniz. Huzûr ile abdest alacaksınız ve namaza başlarken iftitâh tekbirini, kimin huzûruna durduğunuzu bilerek, düşünerek söyleyeceksiniz."
Buyurdu ki:
"Nefsinizi dâimâ töhmet altında tutunuz ve ona uymayınız. Her kim bunda muvaffak olursa, Allahü teâlâ ona bu işinin mükâfâtını, karşılığını verir, sâlih amel işlemeye muvaffak olur, buna tahammül ve güç bulur.
Yaptığı her işi Allahü teâlânın rızâsı için yapmaya başlar. Bütün işlerde niyeti düzeltmek çok mühimdir.
Buyurdu ki:
"Namaz müminin mîrâcıdır." buyurulan hadîs-i şerîfte, hakîkî namazın derecelerine işâret vardır. Namaza duran kimsenin, iftitâh tekbîrini söylerken, Allahü teâlânın azametini, yüceliğini düşünerek, hudû' ve huşû' hâlinde olması gerekir.
Öyle ki, bu hâlini istigrâk, kendinden geçme hâline eriştirmelidir. Bu sıfatın kemâl derecesi, Resûlullah sallallahü aleyhi ve sellemde vardı.
Rivâyet edilmiştir ki, Resûlullah efendimiz namazda iken, mübârek göğsünden öyle bir ses gelirdi ki, bu ses, Medîne-i münevverenin dışından işitilirdi".
Namazda kalp huzûru nasıl elde edilir? diye sorulunca da;
"Helâl lokma yemek ve yerken gaflet içinde olmamak, abdest alırken, iftitâh tekbirini söylerken, tam bir âgâhlık, gafletten uzak olma, uyanıklık içinde bulunmakla." buyurdu.
Sırtında odunla kılınan namaz
Sırtında ne var? Boş yok, boş yok hiç!.. Namaz ki bir gök yolculuğu
Bir varmış bir yokmuş Böyle başlar ya hani masallar.. Ama bu anlatacağım masal değil, gerçekten yaşanmış bir zamanlar, şimdi masal olsa da..
Efendim delilerin-velilerin çok olduğu o eski zamanlardan birinde, meczubun biri camiye girer, belli ki namaz kılacak.. Ama oturmaz, meraklı ve şaşkın gözlerle etrafı süzer-dolanır.. Bir oraya, bir buraya her köşeye dikkatlice bakar ve hızla çıkar gider..
Az sonra sırtında bağlanmış odunlarla tekrar gelir camiye ve tam namaza başlamak üzere olan cemaatle birlikte saf tutar..Ama sırtındaki odunlarla güç bela bitirir namazını.
Eğilip kalktıkça yere düşen odunlar, çıkardığı ses vs. derken, tabii cemaat de rahatsız olmuştur bu durumdan.. Nihayet biter namaz, bitmesine ama her kafadan bir ses çıkar.. Herkes kıpırdanmaya, adama söylenmeye başlamıştır bile.. İmama kadar ulaşır sesler, hafiften tartışmalar..
İmam aynı mahalleden, bilir az çok garibin halini, şefkatle yaklaşır meczubun yanına ve der ki:
“Oğlum böyle namaz mı olur, sırtında odunlarla, sen ne yaptın? Hem kendini hem de çevreni rahatsız ettin bak, bir daha namaz kılmaya yüksüz gel olur mu?”
Bunu duyan meczub melül-mahzun, ama manalı bir bakışla sorar:
“Adetiniz böyle değil mi?”
“Ne adeti?!” der Hoca..
Cemaat da toplanmış, merak ve şaşkınlıkla olayı izlemektedir o sıra..
Der ki meczub bu kez:
“Hocam ben namaz kılmak için girdim camiye, şöyle kendime uygun bir yer ararken içeridekilere baktım, gördüm ki herkesin sırtında bir şeyler var. Zannettim ki adet böyledir, ben de şu odunları yüklendim geldim işte, neden kızıyorsun? Kızacaksan herkese kız, tek bana değil"!
Hoca şaşırır: “Benim sırtımda da mı var?” der...
“Evet” der meczub, “Hepinizin sırtı yüklü!”..
Cemaatte ise hafiften “deli işte!” manasına,bıyık altından gülüşmeler başlamıştır..
Meczub bu kez öne atılır ve tek tek cemaati işaret ederek, saf bir çocukça, heyecanla bağırır:
“Bak bunun sırtında mavi gözlü bir çocuk, bunda kocaman bir elma ağacı vardı..
Bunda kırık bir kapı, bunda bir tencere yemek, bunda kızarmış tavuk, şunun sırtında yeşil gözlü esmer bir hatun, bununkinde de yaşlı annesi vardı!..”
Sonra iki elini yanlarına salar başını sallar ve umutsuzca;
“ Boş yok, boş yok hiç"!..diye tekrarlar.
O böyle söyleyince, herkes dehşet içinde şaşkınlıkla birbirinin yüzüne bakar!
Aynen doğrudur dedikleri çünkü; Kimi doğacak çocuğunu düşünüyordur namazda, kimi bahçesindeki meyve ağaçlarını, biri onaracağı kapıyı, diğeri lokantasında pişireceği yemeği..Biri açtır aklında yiyeceği tavuk, birinin sırtında sevdiği kadın, diğerinde de bakıma muhtaç annesi vardır.
“Peki söyle bakalım bende ne vardı?” der, bu kez endişeyle Hoca..
O da der ki:
“Zaten en çok da sana şaştım hoca!
Sırtında kocaman bir inek vardı"!
Meğerse efendim, hocanın ineği hastaymış, “öldü mü ölecek mi?” diye düşünürmüş namazda..
“Harâbât ehlini hor görme sakın, defineye mâlik viraneler var.”
Bildirince bildiren, yüreği olan görüyor elbet..
Ya işte böyle Bu kadardır ol hikaye..
Bize düşen ibret almak.
Gelin hepimiz düşünelim bakalım, namazdayken sırtımızda neler var?
Neleri sırtlıyoruz, neyin hamalıyız?
Namaz ki bir gök yolculuğu.. Sevgiliyle buluşma, konuşma ânı..
Hiç insan sevgilisiyle olduğunda aklına başka şey gelir mi?
Hem de nerde?! O huzurda..
Sırtımızda ne var? Yoklayalım mı?
Malımız, evladımız, senet ve ödenmeyen çeklerimiz, işimiz, aşımız, aşkımız?
Bitmeyen hırslarımız, seçmen listeleri, baş olma sevdalarımız?
Ne var sırtımızda?
–
Sırtımızda ne var?
Gelin düşünelim hep beraber başka pencereler açalım;
Affetmemek de sırtta yüktür değil mi?
Bazıları bir ömür boyu hamallık ederler boş yere, kendi canları hesabına..
Allah’a teslim olmamak, O’nun kudretini bilmemek, kendini bir şey sanmak, üstesinden gelemeyeceği, gücünün yetemeyeceği işlere talip olmak da sırtta yüktür..
Ömür boyu iki büklüm taşır, yüreksizliğini kişi..
Cimrilik de yüktür insana.. Güldüremediği yüzleri, ısıtamadığı yürekleri, susturamadığı feryadları boş bir gayretle taşır cimri insan ta kabre dek..
Sırtımızda ne var?
Belki de yol alamayışımız sırtımızdaki yüklerin ağırlığından..
Ara ara yoklamalı sırtlarımızı dostlar..
Varsa lüzumsuz yükler atıvermeli, rahatlamalı..
Kaç günlük ki şu dünya?
Bunca yük çekmeye, yorulmaya, bunca hamallığa değer mi?
Namaza gelenin farkı
Harun Reşid, bir Ramazan günü Behlül-ü Danâ hazretleri'ne, akşam namazında camiye gitmesini ve namaza gelen herkesi iftara davet etmesini söyledi.
Akşam oldu, namaz kılındı, namazdan sonra Behlül-ü Danâ hazretleri 5-10 kişilik bir grupla çıka geldi.
Harun Reşid şaşırdı:
Akşam camiye bu kadar insan mı geldi?
Behlül hazretleri cevap verdi:
Siz bana camiye gelenleri değil, namaza gelenleri iftara çağır dediniz.
Namazdan sonra cami kapısında durdum, çıkan herkese hocanın namaz kıldırırken hangi sureyi okuduğunu ve daha başka şeyler sordum.
Onları da yalnız bu getirdiğim kişiler bildi.
Camiye gelen çoktu ama namaza gelen bu kadarmış.
Namaza başladığımda o çıbanı kes
Abdülkadir Geylâni (r.a) diyor ki;
Urve b. ez-Zübeyr b. el-Avvâm b. Uhti Âişe (r.a.) hakkında şöyle bir kıssa anlatılır: Ayağında bir çıban çıkar.
Ona;
"bu çıbanı kesmelisin, yoksa bütün bedeninin yok olmasına sebep olacak"denir.
O, tedavi sırasında doktora şöyle der:
"Namaza başladığımda o çıbanı kes". O secdede iken doktor çıbanı keser,yarayı sarar, fakat o hiç acı hissetmez.
(Abdülkadir Geylâni Külliyatı.S.428)
Allah Dostları / Ubûdiyet ve Namaz · Marifet Petekleri