Arama

Başlık ve içerikte ara

Tefekkür

25 dk

Tefekkür için ne dediler

Şeyh Ebu Süleyman ed-Dârânî der ki:

"Evimden çıktığımda gözüm neye takılsa onda Allah'ın bana lütfettiği bir nimetini görür ve ondan ibret alırım"

Bunu, îbn Ebu Dünyâ «Et-Tevekkül ve'1-î'tibâr» isimli kitabında zikretmiştir.

Rivayete göre; Hasan el-Basrî:

"Bir saat düşünmek bir gece namaz kılmaktan daha hayırlıdır", demiştir.

Fudayl, Hasan'ın şöyle dediğini nakleder:

"Düşünme, iyiliklerini ve kötülüklerini sana gösteren bir aynadır".

Süfyân îbn Uyeyne de şöyle demiştir:

"Düşünmek, kalbine giren bir nurdur".

Rivayete göre Îsâ (a.s.) şöyle demiştir:

"Uyuması zikir, susması tefekkür ve bakışı ibret olan kişiye ne mutlu".

Lokman el-Hakîm demiştir ki:

"Yalnızlığın uzaması daha çok düşünme ilham edici, düşünmenin uzaması da cennet kapısını çalmanın bir delilidir".

Ömer îbn Abdülazîz demiştir ki:

"Allah'ı zikretmek güzeldir. Allah'ın nimetleri hakkında düşünmek ise ibâdetlerin en üstünüdür".

Muğîs el-Esved der ki:

"Her gün kabirleri ziyaret ediniz; bu, sizi düşünmeye sevkeder.

Kıyamet günü duracağınız yeri kalblerinizle görünüz.

Cennete ya da cehenneme gidenlere bakınız.

Kalblerinizi ve bedenlerinizi cehennemi, cehennem topuzlarını ve cehennemin katlarını hatırlamaya alıştırınız".

Muğîs sözün burasında ağlar ve sanki aklını yitirmiş gibi yere düşerek arkadaşları tarafından tutulup kaldırılır.

Rivayet edildiğine göre İbn Ömer kalbi ile ahidleşmek (sözleşmek) istediği zaman, bir harabeye gider, kapısında durarak üzüntülü bir sesle seslenir şöyle derdi:

"Nerede senin ahâlîn? Sonra nefsine döner ve;

Allah'ın dışında her şey helak olucudur", derdi.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir:

"Düşünülerek kılınan kısa iki rek'at namaz, kalbin gafil bulunduğu bütün bir gece kılınan namazdan daha hayırlıdır".

Hasan şöyle demiştir:

"Ey Âdemoğlu, karnının üçte birini yemeye, üçte birini içmeye ayır. Kalan üçte birini de düşünebilmek için nefes almak üzere bırak".

Hakimlerden birisi demiştir ki:

"Kim ibret almaksızın dünyaya bakarsa, bu gafletinin miktârınca kalbinin nuru (basireti) gider".

Bişr İbn Haris el-Hafî de şöyle demiştir :

"Şayet insanlar Allah Teâla'nın büyüklüğünü düşünebilselerdi, asla O'na karşı gelmezlerdi".

Hasan, Âmir îbn Abdülkays'ın şöyle dediğini nakleder:

"Bir, iki; Üç değil, Rasûlullah (s.a.) in ashabının bir çoğunun şöyle dediklerimi işittim:

Îmanın ışığı, ya da îmânın nuru tefekkürdür". (Düşünmedir.)

Rivayete göre; Îsa (a.s.) şöyle demiştir:

"Ey güçsüz Âdemoğlu, nerede olursan ol, Allah'tan kork. Dünyada bir misafir ol.

Mescidleri ev edin. Gözlerine ağlamayı, cesedine sabrı ve kalbine düşünmeyi öğret.

Yarının rızkı ile gamlanma". (Üzülme, yarının rızkını düşünerek kendini üzme.)

Rivayete göre; mü'minlerin emîrl Ömer İbn Abdülazîz bir gün arkadaşlarının arasında ağladı.

Sebebi sorulunca şöyle dedi:

"Dünyayı, onun lezzet ve şehvetlerini düşündüm de ibret aldım. Şehvetleri bitmek üzere ve sonunda acılığı onu bulandıracak. Eğer ibret alacaklar için bunda bir ibret yoksa bile hatırlayanlar için nice öğütler vardır".

(İbn-i Kesir Tefsiri, Âl-i İmrân,194)

....

Muhammed b. Vâsi'den şöyle rivayet ediliyor:

Basra'lı bir kişi Ebu Zer Gifâri`nin ölümünden sonra,

hanımı Ümmü Zer'in yanına gidip Ebu Zer'in ibadetini sordu.

Hanımı dedi ki:

"Ebu Zer bütün gün evin bir köşesinde oturur, düşünürdü"!

İbrahim b Edhem`e

`Sen uzun uzun düşünüyorsun, (bunun sebebi nedir?)` diye soruldu.

İbrahim şöyle dedi:

"Tefekkür aklın iliğidir"!

Süfyan b. Uyeyne çoğu kez şu şiiri okurdu:

"Kişinin tefekkürü oldu mu her şeyde onun için ibret vardır".

Tavus'tan şöyle rivayet edildi: Havariler Hz. İsa'ya

"Ey Allah'tan gelen ruh! Bugün yeryüzünde senin gibi bir kimse var mı?` dediler.

İsa (a.s)

"Evet! Kimin konuşması zikir, susması tefekkür, bakması ibret ise, o benim gibidir!' dedi.

Hasan Basri şöyle demiştir:

"Kimin konuşması hikmet değilse onun konuşması boştur!

Kim susuşu tefekkür değilse, onun susuşu unutkanlıktır.

Kimin susması ibret değilse, onun bakışı fuzûliliktir".

Mekke-i mükerreme`nin yakınında, çölde yaşayan saliha bir kadından şöyle rivayet ediliyor:

'Eğer muttakilerin kalpleri, tefekkürle kendileri için gayb perdelerinden hazırlanan ahiret sevabını mütalaa etseydi,

onlar için dünyada yaşamak neşeli olmazdı.

Gözleri dünyada hiçbir zaman yaşsız kalmazdı".

Lokman tek başına uzun uzadıya otururdu.

Kölesi onun yanından geçer ve

'Ey Lokman! Sen tek başına, uzun zaman, oturuyorsun!

Eğer insanlarla beraber otursaydın senin için daha iyi olurdu!` derdi.

Buna karşılık Lokman;

'Tek başına uzun zaman oturmak tefekkürün gelişmesine yardım eder. Uzun düşünmek ise, cennet yolunun delilidir!` derdi.

Ebu Süleyman şöyle demiştir:

'Dünya hakkında düşünmek, ahiretin perdesidir, velayet ehlinin cezasıdır. Ahiret hakkında düşünmek hikmeti elde ettirir, kalpleri diriltir".

Hatem şöyle demiştir:

"İbretten ilim, zikirden sevgi, tefekkürden korku artar"!

Rivayet ediliyor ki Allah Teâlâ indirdiği kitapların birinde şöyle demiştir:

"Ben her hâkimin konuşmasını kabul etmem. Ancak onun himmet ve hevâsına bakarım. Eğer onun himmet ve hevâsı benim için ise, onun susuşunu tefekkür, konuşmasını övgü kabul ederim".

Hasan Basri şöyle demiştir:

"Akıl sahipleri kalpleri hikmetle konuşuncaya kadar zikirle kendilerini tefekküre, fikirle de zikre alıştırırlar".

İshak b. Halef şöyle anlatıyor:

'Davud et-Tâi, mehtaplı bir gecede damda bulunuyordu. Göklerin ve yerin melekutu hakkında göğe bakıp ağlayarak düşünüyordu. Bu sırada bir komşunun evinin içine düştü.

Ev sahibi onun hırsız olduğunu zannetti ve yatağından elinde kılıç bulunduğu halde fırladı.

Davud`a bakınca dönüp kılıcı bıraktı ve şöyle dedi:

Seni damdan içeri atan neydi?

-Bunu hissetmedim ki!

Cüneyd-i Bağdadî şöyle demiştir:

'Meclislerin en şereflisi, tevhid meydanında tefekkür için oturmak, marifetin nesimini koklamak, muhabbetin kadehiyle sevginin denizinden içmek, Allah hakkında hüsn-i zan göstermek suretiyle düşünmektir".

Sonra şöyle demiştir:

"Ey cemaat! Büyük meclislerin o lezzetli şarabının nasip olduğu kimseye cennet vardır"!

İmâm Şafiî (r.a) şöyle demiştir:

"Konuşmak için susmaktan, mânâları çıkarmak için düşünmekten yardım talep edin"!

Yine şöyle dedi:

1. İşlerde doğru bakış, gururdan kurtuluştur.

2. Görüşte azim, tefrit ve pişmanlıktan selamettir.

3. Tefekkür kuvvet ve zekayı açar.

4. Hâkimler için istişare etmek, nefiste sebat ve basirette kuvvettir.

5. Bu bakımdan azmetmeden önce düşün!

6. Hücum etmeden önce düşün ve yapmadan önce istişare et!

Yine şöyle demiştir:

"Faziletler dörttür:

Onların biri hikmettir. Hikmetin direği tefekkürdür.

İkincisi iffettir. İffetin direği şehvettedir.

Üçüncüsü kuvvettir. Kuvvetin direği öfkedir.

Dördüncüsü adalettir. Adaletin direği nefis kuvvetlerinin normal olmasıdır"!

İşte bunlar, âlimlerin tefekkür hakkındaki sözleridir. Alimlerin hiç biri tefekkürün hakikati ve yolları hakkında konuşmamıştır.

{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN}

"İnsan kitabını" okumak

İmam Rabbânî (r.a) diyor ki;

Bilmiş ol ki, insan, herşeyi özünde toplayan bir kitaptır. Kâinâtın tümünde ayrı ayrı mevcud olan ne varsa, hepsi tek tek insanda mevcuttur.

(MEKTÛBÂT-I RABBÂNÎ 95.MEKTUP)

Neleri düşünmeliyiz

İmam Gazâli (r.a) diyor ki;

Neleri düşünmeliyiz:

Birinci kısım,iyiyi, kötüden ayırmak için kişinin kendi nefsini, sıfatlarını ve filerini düşünmesidir.Muhakkak ki bu tefekkür şu kitabın hedefi olan muamele ilmiyle ilgili tefekkürdür.

Diğer kısma gelince, mükaşefe ilmiyle ilgilidir.

Bunlar, Allah katında çirkin veya güzel mahbub olan şeyin bilgisi, ibadetler ve günahlar gibi zâhir, merkezi kalp olan kurtarıcı ve helâk edici sıfatlar gibi bâtın kısımlara ayrılır.

İbadet ve günahlara gelince, onlar da yedi âzâ ile ilgili kısım ile savaştan kaçmak, ana babaya karşı gelmek ve haram bir yere oturmak gibi bütün bedene nisbet edilen kısımlara ayrılır.

İstenilmeyenin her kısmında üç şey hakkında düşünmek farzdır.

Birincisi:

Acaba bu, Allah katında istenen birşey midir, yoksa istenilmeyen birşey midir diye düşünmektir;

zira nice şey vardır ki ilk bakışta mekruh olduğu bilinmez. Fakat dikkatle bakıldığında idrak edilir.

İkincisi:

Eğer bu şey mekruh ise bundan sakınma yolu nedir diye düşünmektir.

Üçüncüsü:

Buna mekruh isminin verilmesi, hemen terketmek üzere mi verilmiştir veya sakınılması için gelecekte mi bununla nitelenecektir veyahut telafisi için çalışılması için geçmiş hallerde mi bununla nitelenmiştir diye düşünmektir.

Mahbubların her biri bu kısımlara ayrılır. Bu kısımlar bir araya getirildiğinde, tefekkürün mecraları yüzden fazla olur. Kul bütün bunlarda veya çoğunda tefekküre itilmiştir. Bu kısımların ayrıntılarının açıklanması oldukça uzun sürer.

Fakat dört grupta toplanabilir:

1. İbadetler

2. Günahlar

3. Helak edici sıfatlar

4. Kurtarıcı sıfatlar

Biz her gruba bir misal zikredelim ki mürid, diğerlerini buna kıyas etsin. Mürid için tefekkür kapısı açılıp önünde yol genişlesin!

1. Günahlar

İnsan her günün sabahında yedi azasını ve bütün bedenini, bir günah mı işliyor veya dün mü bir günah işlemiştir veya bir günah mı işleyecektir diye sıkı bir şekilde teftiş etmelidir ki işlediği günahı terketsin, geçmiş günahları telafi etsin, işleyebileceği günahlara karşı da önlem alsın!

Bu bakımdan dili hakkında şöyle demelidir:

Dil gıybet, yalan, nefsi tezkiye etmek, başkasıyla alay etmek, cedel yapmak, mizah yapmak, malayaniye dalmak ve daha başka mekruhlara düşmek tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bu bakımdan önce bunların Allah katında çirkin olduklarını kalbine yerleştirmelidir.

1. Bu hususta Kur'an ve Sünnet'in şiddetli tehditleri hakkında düşünmelidir.

2. Sonra sezmeden bunlara nasıl maruz kaldığını düşünmelidir.

3. Sonra nasıl korunacağı hakkında düşünmeli ve bunun uzlete çekilmek ve tek başına yaşamakla veyahut muttakî ve salih bir kul ile oturmakla ki Allah'ın hoşuna gitmeyen bir şeyi konuştuğunda o muttakî insan onu ikaz eder tamam olacağını bilmelidir.

Aksi takdirde, salih olmayan bir kimse ile oturduğunda kendisine hatırlatıcı olsun diye ağzına bir taş koymalıdır. İşte sakınma yolu hakkında tefekkür böyle olur.

Kulağı hakkında düşünmelidir.

1. Onunla gıybete, yalana, fuzuli konuşmaya, lehv ve bid'ata kulak verdiğini, bunu da ancak Zeyd ve Amr'dan dinlediğini düşünmelidir.

2. Öyle ise halktan uzak yaşamak veya münkeri yasaklamak suretiyle bundan sakınması uygundur.

Midesi hakkında düşünmelidir.

1. Acaba sırf yemek içmekle mi veya helalinden fazla yemekle mi Allah'a isyan ettiğini düşünmelidir.

Zira helâlinden de olsa fazla yemek Allah katında mekruh ve Allah'ın düşmanı olan şeytanın elinde silah olan şehveti takviye eder.

2. Haram veya şüpheli şeyler yemek suretiyle Allah'a isyan etmesine gelince, bu hususta yemeğini, elbisesini, meskenini, kazancını ve kazancının ne olduğunu ve nereden geldiğini tedkik edecektir.

3. Helâlin yolu ve giriş noktaları hakkında tefekkür etmelidir. Sonra helâlden kazanma çaresinin yolu hakkında, haramdan sakınma hakkında düşünmelidir.

Nefsine bütün ibadetlerin haram yemekle boşa gittiklerini, helâl yemenin bütün ibadetlerin temeli olduğunu öğretmeli ve parası içinde bir dirhem haram bulunan bir elbiseyle kılınan bir namazı Allah Teâla'nın kabul etmeyeceğini hatırlatmalıdır. Nitekim bu husus hakkında hadis vârid olmuştur.4

İşte azaları hakkında böylece düşünmelidir. Bu kadarcık kâfidir. Fazla uzatmaya gerek yoktur. Bu bakımdan tefekkür sayesinde bu hallerin marifetinin hakikati hasıl olunca kul, azalarını bundan korumak için devamlı murakabe ile meşgul olur.

2. İbadetler

1. İkinci grup ibadetlerdir. Kişi, önce, farz ibadetlerine bakıp onları nasıl edá edeceğini, onları eksiklikten nasıl koruyacağını veya eksikliğini nafilelerle nasıl telafi edeceğini düşünmelidir?

2. Sonra teker teker azalarına yönelmeli, Allah'ın sevdiklerinden dolayı onlarla ilgili fiiller hakkında düşünmelidir.

3. Mesela şöyle demelidir:

"Göz, göklerin ve yerlerin melekûtuna ibret nazarıyla bakmak için yaratılmıştır. Allah'ın taatinde kullanmak, Allah'ın Kitabı'na ve Hz. Peygamber'in sünnetine bakmak için yaratılmıştır.

Ben ise, gözü Kur'an ve Sünnet'in mütalaasıyla meşgul etmeye muktedirim. O halde neden bunu yapmıyorum? Oysa benim itaat eden filan kula tâzim gözüyle bakıp onun kalbini hoşnut etmeye, filan fâsığa da tahkir gözüyle bakıp kendisini mâsiyetten uzaklaştırmaya gücüm yeter! Öyleyse neden bunu yapmıyorum?"

4. Kulak hakkında da şöyle demelidir:

Ben, Allah aşkıyla yanıp tutuşan bir kimsenin sözlerini hikmet veya ilim dinleyebilirim. Kur an veya zikir dinleyebilirim. O halde neden kulağımı muattal bırakıyorum?

Oysa Allah kulağı bana bir nimet olarak vermiştir. Kendisine şükretmem için bir emanet olarak vermiştir.

O halde kulağı muattal bırakmak suretiyle Allah'ın kulaktaki nimetini neden inkâra kalkışıyorum?"

5. Dil hakkında da şöyle demelidir:

Benim öğretmeye, nasihat etmeye salih kimselerin kalbine kendimi sevdirmeye, fakirlerin halini sormaya, salih olan Zeyd'in ve âlim olan Amr'in kalbini güzel bir söz ile sevindirmeye ve Allah'a yakınlaşmaya kudretim vardır. Her güzel söz muhakkak sadakadır".

6. Malı hakkında da şöyle demelidir:

'Ben falan malımı sadaka vermeye muktedirim. Ona ihtiyacım da yoktur. Ne zaman ona muhtaç olursam Allah onun gibisini bana verir. Eğer şimdilik muhtaç isem ben bu mala muhtaç olduğumdan daha fazla, arkadaşımı nefsime tercih etmenin sevabına muhtacım!"

İşte böylece bütün azalarını, beden ve malını tedkik etmelidir. Hatta bineklerini, hizmetkår ve çocuklarını bile tedkik etmelidir; zira bütün bunlar onun alet ve sebepleridir. Bunlarla Allah'a itaat etme imkânı vardır.

Tefekkür ile bu azalarla yapılması mümkün olan ibadetlerin yönlerini öğrenir.

O ibadetlere acelece kendisini teşvik eden sebepler hakkında, o ibadetlerdeki niyetin ihlası hakkında düşünmelidir. Onlar için istihkak yerleri aramalıdır ki vasıtalarıyla ameli artsın ve güzelleşsin. Buna diğer ibadetleri de kıyas et!

3. Helák Edici Sıfatlar

Üçüncü grup, merkezi kalp olan helâk edici sıfatlardır.

Bu sıfatlar şehvet, öfke, cimrilik, böbürlenmek, kendini beğenmek, riya, hased, su-i zan, gaflet, gurur ve diğer kötü sıfatların istila etmesidir. Kalbinde bu sıfatları araştırmalıdır.

Eğer kalbinin bunlardan uzak olduğunu zannederse, nasıl imtihan olacağı hususunda düşünmelidir. Alâmetlerle buna delil getirmeli; zira nefis, daima, hayrı va'deder ve va'dine muhalif hareket eder.

Ne zaman ki nefis tevazu ve gururdan uzak olduğunu iddia ederse, çarşıda bir yük odun sırtlamak suretiyle nefsini denemesi gerekir. Nitekim geçmiş zevat, nefislerini böylece denemişlerdir.

Nefis hilm iddia ederse, başkasından gelen öfkeye maruz bıraktırmak suretiyle öfkesini zaptedip etmemesi hususunda nefsini denemelidir.

Diğer sıfatlarda da durum böyledir.

Bu tefekkür kişinin çirkin sıfatla muttasif bulunup bulunmaması hususunda bir tefekkürdür. Bunun birtakım alâmetleri vardır. Alâmetler bunun varlığına delalet ettiklerinde o sıfatı kendisine göre çirkinleştiren sebepleri düşünüp araştırdığında o sıfatların kaynağının cehalet, gaflet ve kalbin kötülüğü olduğunu anlar.

Nefsinde amelini beğenme gördüğünde düşünüp şöyle demelidir:

Benim amelim ancak bedenim, âzam, kuvvet ve irademle meydana gelmiştir. Oysa bütün bunlar benden olmadıkları gibi elimde de değildirler.

Ancak Allah'ın yaratışı ve bana olan fazlıdır.

Allah'tır beni ve uzuvlarımı yaratan! Kuvvetimi, irademi halkeden! Allah'tır kudretiyle uzvumu harekete geçiren!

Kudret ve iradem de böyledir. O halde ben, nasıl amelime veya nefsime güvenir, beğenirim? Oysa nefsimi nefsimle payidar edemem.

Bu bakımdan kişi nefsinde kibirlenme hissettiğinde, nefsinde bulunan ahmaklık nedeniyle nefse şöyle demelidir:

"Neden sen kendi nefsini daha büyük görürsün?

Oysa büyük Allah katında büyük olandır. Bu da ancak ölümden sonra belli olur.

Hâl-i hazırda nice kâfir vardır ki küfürden çıkmak suretiyle Allah'a yaklaşmış olduğu halde ölür.

Nice müslüman vardır ki kötü sondan dolayı, ölüm anında hali bozulduğundan şaki olarak ölür!

Bu bakımdan kişi, kibrin helák edici olduğunu ve kibrin temelinin ahmaklık olduğunu bildiğinde, onu izale etmenin ilacı hakkında düşünür ve mütevazi kimselerin fillerini yapmak suretiyle kibrini tedavi eder.

Nefsinde yemeğe karşı istek ve oburluk görünce düşünüp şöyle demelidir:

"Bu, hayvanların sıfatıdır. Eğer yemek ve cinsi ilişki bir kemâl olsaydı, muhakkak ilim ve kudret gibi Allah'ın ve meleklerin sıfatlarından olurdu. Hayvanlar bununla sıfatlanmazdı. Ne zaman oburluk onda galip olursa hayvanlara daha fazla benzer ve mukarreb meleklerden de daha uzak olur.

Böylece öfke hususunda da nefsi aleyhinde tesbitlerde bulunur. Sonra ilacının yolunu düşünür.

Bütün bunları daha önceki kitablarda (bahislerde) zikretmiştik. Bu bakımdan kim tefekkür yolunun kendisi için genişlemesini istiyorsa, bu kitablardaki şeyleri öğrenmek kendisi için gereklidir.

4. Kurtarıcı Sıfatlar

Dördüncü grup ki bu grup kurtarıcılardır tevbe etmek, günahlara pişmanlık duymak, belaya sabretmek, nimetlere karşı şükretmek, korku, ümit, dünyada zâhid olmak, ibadetlerde doğruluk ve ihlas, Allah'a muhabbet ve tazim, fiillerine rıza göstermek, O'na karşı iştiyaklı olmak, huşu, tevazu gibi sıfatlardır. Bütün bunları Münciyât bölümünde zikretmiştik. Bunların sebep ve alametlerini de belirtmiştik.

Bu bakımdan kul, hergün kalbini kontrol edip düşünmelidir. Acaba Allah a yaklaştırıcı olan bu sıfatlara kendisini muhtaç eden nedir?

Öyle ise bu sıfatlardan birine muhtaç olduğunda bunların ancak bir kısım ilimlerin meyvesi olan birtakım haller olduğunu bilmelidir. İlimler tefekkürün meyveleridir.

Öyleyse nefsi için tevbe ve pişmanlık göstermek istediğinde önce günahlarını kontrol etmeli, onlar hakkında düşünmelidir. Onları bir araya getirip kalbinde büyütmelidir.

Sonra günahlar hususunda şeriatta vârid olan tehdid ve vaidler hakkında düşünmelidir. Eğer pişman olmazsa Allah'in kahrına mâruz kalacağını bilmeli ki pişmanlık hali meydana gelsin!

Kalbinde şükür halinin meydana gelmesini istediğinde Allah'ın celâl, cemal, azamet ve kibriyası hakkında düşünmelidir. Bunun hakkında düşünmek de ancak hikmetinin acaipliklerine, sanatının garipliklerine bakmakla olur.

Nitekim tefekkür'ün ikinci kısmında bunun bir tarafına işaret edeceğiz.

Kalbinde korku halinin meydana gelmesini istediğinde önce zâhir ve bâtın günahlarına bakmalıdır.

---Sonra ölüm ve ölümün zahmetlerine,

---sonra ölümden sonraki Münker ve Nekir'in sualini, kabrin azabını, yılan, akrep ve böcekleri düşünmelidir!

---Sonra Sür'un üfürülüşü anında kalk sesinin dehşeti hakkında sonra bütün insanların bir arazide toplandıklarında mahşerin dehşeti hakkında!

---Sonra hesaptaki münakaşa, iğneden daha ince olan şeylerdeki hesap hakkında,

---sonra sırat köprüsü, köprünün incelik ve keskinliği hakkında düşünmelidir.

---Sonra defteri soldan verilip ateş ehlinden olmasının nezdindeki tehlikesi hakkında veya defteri sağdan verilip sonu gelmeyen eve indirilmesinin nezdindeki sevinci hakkında düşünmelidir.

---Sonra kıyamet dehşetlerini; cehennem tabakalarını, tokmaklarını, azaplarını, zincirlerini, bukağılarını, zakkumu ve irinin azabının çeşitliliğini, kendisini sevk ve idare eden zebanilerin çirkin suretlerini düşünmelidir.

---Sonra insanların derileri kavruldukça başka bir deri ile değiştirildikleri, onlar cehennemden her çıkmak istedikçe oraya iade olunduklarını onlar cehennemi uzak bir mekanda gördüklerinde cehennemin öfke ve kükremesini işittiklerini düşünmelidir.

Böylece Kur'an'da açıklanan cehennemle ilgili her noktayı düşünmelidir.

Kişi ümit halini celbetmek istediğinde cennete, nimetlerine, ağaç ve nehirlerine, huri ve vildanlarına, ebedi nimet ve daimi mülküne bakmalıdır!

İşte sevimli halleri celbetmeyi veya çirkin sıfatlardan uzaklaşmayı meyve veren ilimlerin talebinde kullanılan tefekkürün yolu böyledir. Biz bu hallerin her biri hakkında müstakil birer kitap ayırdık. Tefekkürün tafsilatı hakkında onlardan faydalanılabilir.

Tefekkürün bütün noktalarını zikretmekten yardım talep etmek ise, bu hususta tefekkür ederek Kur'an okumaktan daha faydalı birşey yoktur.

Çünkü Kur'an bütün makam ve durumların toplayıcısıdır.

Kur'an'ı her kul okumalı, hakkında düşünmeye muhtaç olduğu bir ayeti yüz defa olsa bile tekrar tekrar okumalıdır.Bu bakımdan bir ayeti düşünerek okumak, düşünmeden okunan bir hatimden daha hayırlıdır.

Bu bakımdan kişi bir ayette düşünmek için bütün bir gece dahi olsa duraklamalıdır; zira Kur'an'ın her kelimesi altında hesaba gelmeyecek kadar sırlar mevcuttur.

Kişi ancak ince tefekkür ve dürüst muameleden sonra kalbin temizliği ile o sırlara muttali olabilir.

Hz. Peygamber'in haberlerini mütalaa etmek de böyledir.

Çünkü Hz. Peygamber'e en câmi (derleyici) kelimeler verilmiştir.

Hz. Peygamber'in sözlerinden her biri hikmet denizlerinden bir parçadır.

Eğer âlim kişi, hakkıyla o sözleri düşünürse, hayatı boyunca o sözler hakkındaki tefekkürünün sonu gelmez.

Ayet ve hadislerin müfredatını şerhetmek oldukça uzun sürer.

Hz. Peygamber'in şu sözüne dikkat et!

Rüh`ul-Kuds kalbime şöyle ilham etti:

'Sevdiğini, sevebildiğin kadar sev!

Muhakkak ondan ayrılacaksın!

İstediğin kadar yaşa! Muhakkak öleceksin.

Dilediğini yap! Muhakkak sen onunla cezalanacaksın!6

Muhakkak ki Hz. Peygamber'in bu hadisi geçmiş ve geleceklerin hikmetlerini toplayan bir sözdür. Düşünenler için hayatı boyunca bu kelimeler kâfidir; zira düşünenler bunların mânâlarına vakıf olup kalplerine hakim olursa onların bütün hallerini kapsar. Bu tefekkür, onlar ile dünyaya iltifat etmenin arasına girer.

İşte muamele ilimlerinde Allah katında sevimli midir veya sevimsiz midir diye kulun kendi sıfatları hakkında düşünmesinin yolu budur.

Mübtedi (yenibaşlayan) bir kimsenin bu tefekkürler hususunda bütün vaktini sarfetmesi gerekir ki kalbini güzel ahlâk ve şerefli makamlarla imar edip iç âlemini ve zâhirini çirkinliklerden uzaklaştırsın.

Bunun diğer ibadetlerden daha üstün olmasına rağmen,istenilenin en son noktası olmadığı bilinmelidir. Kendisiyle meşgul olunan sıddîkların isteğinden bile kapalıdır.

O da Allah'in celâl ve cemâli hakkında düşünmek, nefsinden geçmek, hallerini, makam ve sıfatlarını unutmak suretiyle kalbini tamamen oraya kaptırmaktan alınan zevktir. Bu bakımdan böyle bir kimsenin himmeti tamamen mahbubuyla meşguldür.

Tıpkı sevdiğinin yanında kendinden geçen aşık gibi! Bu aşık öyle bir durumda nefsinin hallerine ve sıfatlarına bakmaya vakit bulamaz. Hatta bu aşık, nefsinden gafil bulunan bir hayran gibi durur. Bu ise, aşıkların zevkinin zirvesidir.

Bizim daha önce zikrettiğimiz, Allah'a yakınlaşmaya ve kavuşmaya elverişli olması için iç âlemi imar etmek hakkındaki tefekkürdür. Bu bakımdan kişi, bütün hayatı boyunca nefsini islah etmek hususunda ömrünü zayi ederse, acaba Allah'ın yakınlığından ne zaman zevk alır?

İbrahim b. Ahmed el-Havvas çöllerde gezerdi.

Bir gün Hüseyin b. Mansur onunla karşılaştı ve kendisine şöyle dedi:

-Sen ne durumdasın (Sülükun nasıldır?)

-Tevekkül'deki hâlimi islah etmek için çöllerde geziyorum.

-Sen ömrünü iç âleminin imarına sarfettin. Acaba tevhiddeki kendinden geçmen nerede kaldı? (Yani buna vakit bırakmadın, oysa esas da budur).

Bu bakımdan Hak olan Bir de fâni olmak, táliblerin isteğinin zirvesi, siddiklar nimetinin son noktasıdır.

Helak edici sıfatlardan uzak bulunmak, nikâhtaki iddetin bitmesi yerine geçer. Kurtarıcı sıfatlarla ve diğer ibadetlerle muttasif olmak ise, kadının, kocasının mülakatına elverişli hale gelmesi için çeyizini hazırlaması, yüzünü boyaması, saçını taraması ve süslenmesi yerine geçer.

Eğer kadının bütün ömrü, rahmini (başkasının suyundan) temizlemek ve yüzünü süslemekle geçerse, bu durum sevdiğiyle beraber olmasına mâni olur.

İşte böylece, eğer muhasebe ehlinden isen, din yolunu anlaman gerektir.

Eğer kötü köle gibiysen ki bu köle ancak dayak korkusundan veya ücret için çalışır o vakit zahir amellerle bedenini yormak ile başbaşa kal. Çünkü seninle kalp arasında kalın bir perde vardır.

Amellerin hakkını yerine getirdiğinde cennet ehlinden olursun. Fakat sohbet için başka gruplar vardır. (Allah onları sohbet için seçmiştir).

Kul ile Rabbi arasındaki muamelede tefekkür'ün sahasını bildiğinde bunu her sabah ve akşam kendine adet edinmelisin. Sakın nefsinden ve Allah'tan uzaklaştıran sıfatlarından ve Allah'a yaklaştıran hallerinden gafil olma!

Her mürid için bir defterin olması uygundur ki o defterde helâk edici ve kurtarıcı sıfatların tamamını, günah ve taatlerin tümünü tesbit etsin! Her gün nefsini o sıfatlara arzetmelidir. Helâk edicilerden on tanesine bakması kendisine kâfidir; zira bu on taneden salim kalırsa bunların haricindekilerden de salim kalır.

Onlar da şunlardır:

  • Cimrilik,
  • kibir,
  • ucub,
  • riya,
  • kıskançlık,
  • çokça öfkelenmek,
  • yemeğe karşı oburluk,
  • cinsi münasebete karşı oburluk,
  • mal sevgisi
  • ve mertebe sevgisi!

Kurtarıcı sıfatlardan da on tanesi kâfi gelir.

Onlar da şunlardır:

  • Günahlardan pişman olmak,
  • belaya karşı sabırlı olmak,
  • kaza ve kadere razı olmak,
  • nimetlere şükretmek,
  • Allah'tan korkmak ile rahmetini ummayı eşit tutmak,
  • dünya hakkında zahidlik,
  • amellerde ihlas,
  • halk ile beraber güzel ahlak,
  • Allah'a sevgi
  • ve huzû göstermektir.

İşte bu saydıklarımız yirmi haslettir. On tanesi çirkin, on tanesi de güzeldir.

Bu bakımdan ne zaman çirkinlerin birinden korunursa, defterinde onun üzerini çizmeli, onun hakkında düşünmeyi bırakmalı, ondan kurtardığından dolayı Allah'a şükretmeli ve bunun ancak Allah in tevfik ve yardımı ile tamam olduğunu bilmelidir.

Eğer Allah onu nefsine havale etseydi rezaletlerin en azını bile nefsinden silmeye gücü yetmezdi. Sonra geri kalan dokuz sıfata yönelmelidir. İşte böylece hepsinin üzerini çizinceye kadar devam etmelidir.

Nefsinden, kurtarıcı sıfatlarla muttasif olmayı talep etmeli, nefis, tevbe ve pişmanlık gibi kurtarıcı sıfatların biriyle muttasif olduğunda onun üzerine çizgi çekip gerisiyle meşgul olmalıdır. İşte çalışmaya hazırlanan mürid, bu ameliyeye muhtaç olur.

Salihlerden sayılan insanların çoğuna gelince!

Onlar da şüphelileri yemek, gıybet, nemime, mücadele, nefsi övmek, düşmanların düşmanlığındaki ve dostların dostluğundaki ifrat, emr-i bil-maruf ve nehy-i an'il- münker'i terketmek hususunda halka yağcılık yapmak gibi zahiri günahlarını defterlerine yazmalıdır.

Çünkü nefsini salih kimselerden sayanların çoğu, azalarında bu günahlardan kurtulamazlar. Azalar günahlardan temizlenmeyince, kalbin imar ve temizlenmesiyle meşgul olmak mümkün değildir.

Hatta insanların her grubuna bir nevi måsiyet galebe çalar. Bu bakımdan bu gruplar o mâsiyeti tedkik etmeli ve onun hakkında düşünmelidirler. Kendilerinde bulunmayan bir masiyet hakkında da düşünmelidirler.

Bunun misali muttaki âlimdir. Muttaki âlim, çoğu kez nefsini alim saymak afetinden kurtulamaz. Şöhreti talep etmek, nam ve şanının yayılması peşinde gitmekten kurtulamaz. Bunu ya ders okutmak yahut da vaaz etmekle sağlamaya çalışır. Böyle yapan bir kimse büyük bir fitneye maruz kalır. Bu fitneden ancak siddiklar kurtulur.

Çünkü kişinin konuşması makbul ve kalplerde tesir edici olunca nefsini beğenmek, böbürlenmek, süslü görünmek ve yapmacık hareketlerden kurtulamaz.

Oysa bunlar helak edici sifatlardandır.

Eğer konuşması reddedilirse bu sefer konuşmasını reddeden kişi hakkında öfkelenmek, burun kıvırmak ve hasedden kurtulamaz. Onun bu durumu, başka bir âlimin sözünü reddeden bir kimseye karşı öfkelenmesinden daha fazla olur.

Bazı kere de şeytan onu aldatarak der ki:

"Senin öfkelenmen, kişinin hakkı red ve inkâr ettiğinden dolayıdır!"

Bu kişi, eğer sözünü reddeden ile başka bir âlimin sözünü reddedenin arasında, öfke hususunda bir ayrılık gösterirse, muhakkak aldanmış ve şeytanın maskarası olmuştur.

Sonra halkın kabul etmesiyle sevinmesi, kendisini övmeleriyle keyiflenmesi, sözünü red ve kendisine itiraz etmekten de alınması sözkonusu ise bu kimse kelimeleri güzelleştirmek, cümleleri yerli yerinde kullanmak ve halkın övgüsünü kazanmak maksadıyla kendisini zorlamaktan ve yapmacık hareketlerden nefsini kurtaramaz.

Oysa Allah, kendisini zorlayan bir kulu sevmez.

Şeytan bazen onu aldatarak der ki:

"Lafızları güzelleştirmeye karşı olan harisliğin ve bu husustaki zorluklara katlanman hakkın yayılması ve kalpte iyi tesir etmesi içindir. Bu da Allah in dinini yüceltmek içindir!"

Bu bakımdan eğer şahsın güzel läfızlar ve dolayısıyla halkın övgüsünden ötürü olan sevinci, halkın emsal ve akranından birini övmelerine olan sevgisinden daha fazla ise bu kişi aldanmıştır. Onlar ancak mertebe etrafında dolaşırlar.

Oysa o maksadının din olduğunu zanneder.

Ne zaman onun kalbi, bu sıfatlarla kıpırdanırsa, görünür tarafında bu belirir.

Öyle ki ona hürmet edene, onun faziletli olduğuna inanana daha fazla hürmet eder. Kendisini övenle bir araya gelmek, emsallerinden birini öven bir kimse ile bir araya gelmekten daha fazla hoşuna gider. Her ne kadar başkası tarafından övülen o kişi övgüye daha müstehak ve lâyık ise de!

Çoğu kez ilim ehli hakkında durum öyle bir raddeye gelir ki kadınların birbirini kıskanması gibi birbirini kıskanırlar. Birinin talebesi başkasının yanına gidip gelirse zoruna gider, talebesi başkasından faydalansa, dini hususlarda istifade etse bile, yine hocasının ağırına gider.

Bütün bunlar kalbin içinde gizli bulunan helak edici sıfatların sızıntılarıdır.

Alim kişi onlardan kurtulduğunu zanneder. Oysa kurtulmamış ve aldanmaktadır. Bu durum, bahsi geçen alametlerle ancak ortaya çıkar. Bu bakımdan âlimin fitnesi büyüktür. Ålim ya mâliktir veya halıktır. Alim kişi için avam tabakasına mahsus selameti (çünkü avam mazur olabilir) istemek yoktur.

Bu bakımdan kim nefsinde bu sıfatların varlığını sezerse, onun boynundaki farz; halktan uzaklaşmak, tek başına yaşamak, nam ve şânını kaybettirmek, fetva vermeyi şiddetle reddetmektir;

zira Hz. Peygamber'in mescidi, ashabından bir cemaati kapsamakta idi ve onların hepsi fetva verecek güçteydi. Fakat buna rağmen fetvayı biri diğerine havale ederdi. Fetva veren sahabi de başkasının kendisinin yerine o fetvayı vermesini isterdi.

Bu durumda uygunu şahsın ins şeytanlarından korunmasıdır.

Kendisine 'Bunu yapma; zira bu kapı eğer açılırsa, halk arasından ilimler kalkıp yıkıma uğrar diyen o şeytanların bu sözüne karşılık şöyle demelidir: İslam dini bana muhtaç değildir; zira o din benden önce de ma'mur idi. Benden sonra da ma'mur olacaktır.

Eğer ben ölürsem İslâm in rükünleri yıkılmaz; zira dinin bana ihtiyacı yoktur.

Bana gelince, ben kalbimi islah etmeye muhtacım".

Ålim şahsın inzivaya çekilmesinin, ilmin inkirazına yol açmasına gelince, bu katmerli cehalete delalet eden bir hayaldir; zira eğer insanlar tutuklanır, zincirlerle bağlanır ve ilim talebinden ötürü ateşle tehdid edilirlerse, yine de baş olmak ve dünyada yükselmek sevgisi onları zincirleri kırmaya, kalelerin duvarlarını yıkmaya ve oradan çıkıp ilim talebiyle meşgul olmaya teşvik eder.

Bu bakımdan şeytan halka baş olmayı sevdirdikçe ilim inkiráza uğramaz. Şeytan ise kıyamete kadar yaptığından gevşemez. Hatta ahirette nasibi olmayan birçok grup ilmi neşretmek için seferber olur.

Nitekim Hz. Peygamber (s.a) şöyle buyurmuştur:

"Allah Teâlâ şu (İslâm) dinini nasibi olmayan kavimlerle takviye eder.7

Allah Teâlâ, şu dini facir kişi ile de takviye eder ".8

Madem ki durum budur, âlim kişi şeytanın yukarıda bahsi geçen vesveseleriyle aldanıp halkın ihtilâtıyla meşgul olmamalıdır ki kalbinde mertebenin, övgü ve tazimin sevgisi artmasın; zira bu artma münafıklığın tohumudur.

Nitekim Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:

"Mertebe ve mal sevgisi suyun sebzeyi bitirmesi gibi kalpte nifak bitirir".9

Koyunların ağılına salıverilen saldırgan iki kurdun, koyunlarda meydana getirdikleri ifsad, mertebe ve malın müslüman kişinin dininde yaptığı tahribat ve ifsaddan daha fazla değildir".10

Mertebe sevgisi, ancak halktan uzaklaşmak, ihtilatlarından kaçmak ve şahsın mertebesini halkın kalbinde arttıran her şeyin terkedilmesiyle kalpten silinir.

Bu bakımdan âlim kişinin tefekkürü, kalbinde bu sıfatların gizlilerini sezmek ve bunlardan kurtuluş yolunu elde etmek hususunda olmalıdır. İşte bu, muttaki âlimin vazifesidir.

Bizim gibilerinin tefekkürü ise hesap gününe olan imanını takviye eden nedenler hakkında olmalıdır; zira eğer selefi salihin bizi görseydiler Şu kişiler hesap gününe iman etmemişlerdir!' derlerdi.

Bu bakımdan bizim amellerimiz cennet ve cehenneme iman eden bir kimsenin amelleri değildir; zira bir şeyden korkan bir kimse ondan kaçar. Bir şeyi ümit eden bir kimse onu arar.

Oysa biz ateşten kaçmanın, şüphelileri ve harami terketmekle, günahlardan sakınmakla olacağını biliyoruz. Buna rağmen biz bu hususlara dalmış bulunuyoruz ve cennetin talebinin, nafile ibadetleri yapmak ile olduğunu da biliyoruz.

Oysa biz farz ibadetler hakkında bile kusurluyuz.

Bu bakımdan ilmin meyvesinden bizim elimize ancak dünyaya karşı olan hırs ve dünyaya dalmakta örnek olmak hâsıl oldu. 'Eğer dünyaya karşı hırs göstermek kötü olsaydı,alimler bunu yapmaya daha layık idiler ve bizden daha fazla bundan sakınırlardı diyorlar.

Keşke biz, avam tabakası gibi olsaydık! Öldüğümüzde bizimle beraber günahlarımız da ölmüş olsaydı.

Eğer düşünürsek maruz kaldığımız fitne ne kadar büyüktür!

Bu bakımdan bizi ıslah etmesini ve bizim vasıtamızla halkı ıslah etmesini, bizi öldürmeden önce tevbe etmeye muvaffak etmesini Allah'tan diliyoruz. Çünkü Allah bizim hâlimizi bilen kerim ve bize nimet verendir.

İşte bu söylediklerimiz âlimlerin ve salihlerin muamele ilmindeki fikirleridir.

Eğer bunlardan hoşlanırlarsa, nefislerine olan iltifatları kesilir. Ondan Allah'in celâl ve azameti hakkında tefekküre yükselirler. Kalp gözüyle müşahede etmekle nimetlenmeye yükselirler.

Bu da ancak bütün helâk edici sıfatlardan kurtulduktan ve bütün kurtarıcı sifatlarla muttasif olduktan sonra mümkün olur.

Eğer bundan önce birşey belirirse, bu mutlaka karışık, hasta, bulanık ve eksiktir. Şimşek gibi gelir geçer.

Bu durumda kişi, sevdiği ile başbaşa kalan fakat elbiselerinin altında yılan ve akrepler bulunup kendisini zaman zaman ısıran ve müşahede zevkini bulandıran bir âşık gibi olur.

Bu âşığın, nimetlenmenin kemâlindeki yolu, ancak o akrep ve yılanları elbiselerinin içinden çıkarmakla mümkündür. Bu kötü sıfatlar akrepler ve yılanlardır. Bunlar eziyet verir, hali teşviş ederler. Kabirde bunların elemi, akrep ve yılanların ısırmasından daha fazla olur.

İşte bu kadar izahat, Rabbinin katında nefsinin güzel veya çirkin sıfatları hakkında kulun tefekkür yollarına dikkat çekmeye kâfidir.

4) İmam Ahmed, (İbn Ömer'den)

5) Dârekutni nin rivayet ettiği bir hadiste şöyle denmiştir:

'Düşünmeden okumak işe yaramaz, fıkıhsız ibadet olmaz. Bir fıkıh meclisi altmış senelik ibadetten daha hayırlıdır!"

6) Zühd bölümünde geçmişti.

7) Bu kavimlerden maksad; ya kâfirler, ya münafıklar veya fâcirlerdir. Muhtemelen Hz. Peygamber zamanında bulunan bazı kimseler kastolunmaktadır. Gelecekteki bazı kimseler de kastedilmiş olabilir ki bu takdirde mucize olur. İkinci ihtimal daha kuvvetlidir. Çünkü lafzın umumuna itibar edilir. (Nesâî, Ibn Hibban, Taberani, (Enes'ten); Imam Ahmed ve Taberani (Ebubekir den); Bezzar, (Ka'b b. Malik'ten); Taberani, Kebir, (Abdullah b. Amr'dan): "Allah Teâlâ İslam dinini ehlinden olmayan birtakım kişilerle takviye edecektir!

8) Taberani, Kebir, (Amr b. Nu'man'dan)

9) Ebu Nuaym ve Deylemi

10) Taberani

{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN}

Tefekkür ve ebedî saadet

İmam Gazâli (r.a) diyor ki;

Dünyadaki bütün mahlûkat, insanı âhiret saadetine ulaştırmak ve Allah'a yaklaştırmak içindir.

{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN.CİLD.4.S.168}

Allahü Teâlâ'nın kullarına verdiği nimetler arasında îmân ve mârifetten daha büyüğü yoktur. Buna da ancak basîret nûruyla genişleyen kalp sayesinde erişilir.

{İMAM GAZÂLİ-İHYÂU 'ULÛMİ'D-DÎN.CİLD.3.S.811}

Ahiret yolculuğu, ya huzur- kalb ile devamlı zikir ve fikre veya Allahu Teâlâ'nın azâmet, sıfât, ef'al, yer ve göklerdeki gizliliklerini veyâ amellerin incelikleri ile kalb hastalıklarını düşünmek ve bunlardan korunmakla mümkün olur.

{İMAM GAZALİ-İHYÂU 'ULÜMİ'D-DIN.CİLD.2.S.617}

İbrahim Hakkı (r.a) diyor ki;

(İnsanın) Dünyaya gelmekten maksat,sonsuz devlete, ebedi saadete kavuşmasıdır. Kemâl tahsili ve cemâl şûhudu olan bu devlet ve saadet insana, ancak basiret gözü açık olmakla nasib olur.

Basiret gözü de, ancak âleme ibretle bakıp, Hâlık'ın san'at ve hikmetini her şeyde tefekkür ve tezekkür edip bulmakla olur.

(İbrahim Hakkı Hz. Mârifetnâme.S.470)

Allah Dostları / Tefekkür Yolculuğu · Marifet Petekleri

İlgili yazılar