Nefsin mertebeleri
Nefis Meratipleri
1.Emmare, 2. Levvame, 3. Mülhime, 4. Mutmainne,
5. Râdiye, 6. Merdiyye, 7.Sâfiye
Bu yedi nefis mertebesinin her biri ayet ile sabittir.
"Nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefis aşırı şekilde kötülüğü emreder" (Yusuf/53) ayetinde Allah Teâla Hazretleri Nefsi Emmare den bahsetmektedir.
"Kendini kınayan (pişmanlik duyan) nefse yemin ederim "(Kiyamet /2) ayetinde ise Nefsi Levvame den bahsetmektedir.
"Ona (Nefse) bozukluğunu ve korunmasını (isyanını ve itaatini) ilham edene yemin olsun"(Şems /8) ayetinde Nefsi Mülhime den bahsetmektedir.
Mutmainne, Radiye ve Merdiye den ise toplu olarak şöyle bahsedilmektedir.
"Ey huzura kavuşmuş nefis (insan) !
Sen Ondan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön. (Seçkin) kullarım arasına katıl ve cennetime gir."
(Fecr/.27.30)
Mürşidi Kamiller bu yedi nefsin her birini bir Esma ile terbiye ederler
(1).MERTEBE NEFS-İ EMMÂRE
Kulu, Rabbinden uzaklaştırarak kötülükleri işlemeye tahrik eden en süfli durumdaki isyankar nefstir.
"Emmare" çok emredici demektir. Bu sıfata haiz olan nefsin yegâne maksadı, heva ve heveslerini ölçüsüzce tatminden ibarettir. Şehvetin esiri, şeytanın avânesi olmuş; keyfine, zevkine, günaha düşkün olan nefstir.
Nefsin düşkünlükleri ve aşırı istekleri demek olan şehvetlere karşı her hangi bir mücadele göstermemek, onun arzularına tabi olarak şeytanın yoluna uyup gitmek de, nefs-i emmåre seviyesinde bulunan kimselerin ahvali cümlesindendir. Aslında nefs-i emmâre, sahibine karşı şeytandan bile tehlikeli olabilmektedir.
İşte bu nefsi emmarenin kötü ve çirkin sıfatlanı ehli tasavvufun görüşüne göre yedi tanedir.
1. Heva'dir
(Arzu, heves, ihtiras, muhabbet, nefsin haz ettiği şeyler)
2. Gazap (Öfke, hiddet, kızma)
3. Şehvettir
4. Hırstır.
5. Buhüldür (Cimrilik, hasislik)
6. Ucup'dur
(Kendini çok sevme yaptıklarını beğenme bencillik, gurur, başkalarını hor ve hakir görme)
7. Kibir'dir.
Nefsi emarenin bu yedi kötü ve çirkin sifatlarını gidermeye de, aşağıda sayacağımız yedi şey sebeptir.
Bu sayacağımız yedi şey, bütün ehli islam'ın gözlerini ve gönüllerini açan yedi hayırlı ve faydalı iştir.
1. Açlıktır
2. Susmaktır
3. Az uyumaktır
4. Halk içine lüzumundan fazla karışmamaktır.
5. Daima LA İLAHE İLLALLAH demektir
6. Mürşid-i Kamile erişmek, elini tutmak ve tövbe edip ona teslim olmaktır.
7. Mürşid-i Kamilin iradeti altında olmak ve onun emri altında bulunmaktir(Onun her emrine itaat etmektir).
Bu yedi şey yukarıda sayılan yedi çirkin ve kötü sıfatı gidermeğe, yani nefsi emmarenin fenalıklarını iyiliğe, iyi ve güzel ahlâka çevirmeye sebeptir.
Gavsul Azam Hazretleri:
"Şeytan, bir günde yetmiş türlü şekilde yetmiş kere hacca davet etti" buyurdular.
İşte, nefsin ve şeytanın vesvesesi ile ruhu sultanının hükmü tamamen ortadan kalkan ve nefsi emmare de bulunan salik, mürşidi kâmil elinde olursa, onun kutsi kuvveti bereketiyle kısa zamanda nefsi levvamaye tebdil olur. Sâlik mürşidinin sözünü dinler verdiği dersi çekerse ona "KELİME-I TEVHİDİ" telkin ederler.
2 VE 3.MERTEBE NEFS-İ LEVVÂME VE MÜLHİME
Nefs-i emmâresini pişmanlıkla hesaba çekip, onun çirkin hâl ve hareketlerinden kurtulmak için gayret gösterenler, nefs-i levvâmeye doğru mesafe alırlar.
Böyle kimseler, nefs-i emmâredeki gibi "nasıl olsa Allah affeder" düsüncesiyle avunma gafletinden nispeten arındıkları için, kendilerini teselli edemezler. Bu sebeple de nefislerini kınar, pişmanlıkla tövbe-istiğfar ederler.
Levm etmek, kınamak ve ayıplamak demektir.
Nefs-i levvâme; yaptığı kötülüklerden, Allah'ın emir ve yasaklarına karşı gösterdiği ihmal ve kusurlardan pişmanlık duyarak vicdani muazzeb olan ve bu sebeple de kendisini şiddetle kınayan nefstir.
Bu mertebede olan kişi, nefs-i emmåredeki fiillerin bazılarından tövbe edip kurtulmuştur. Yani gafletten bir nebze sıyrılmış ve günah arzusu azalmıştır. Ancak bu hisler yeterince olgunlaşmadığı için dayanamayip tekrar günahlara düşmekten de kendini kurtaramaz.
Bu kimselerin, Allah Teâlâ'nin emirlerine bağlılıkta ve salih amellerinde çoğalma görülür. Amelleri ekseriyetle Allah içindir. Ancak ilahi ilhamların bahsettiği huzur ve sükûna tam manasıyla kavuşamadıklarından, Allah için yaptıkları salih amellerinin halk tarafından bilinmesini de içten içe isterler.
Yani nefs-i emmårenin bazı kötü huyları devam etmekte, ancak kul bu hâlinden dolayı kendini kınamaktadır.
Nefsin vasil olduğu bu merhalenin ismi, Kur'ân-i Kerim'deki:
"Levvame (pişmankâr) nefse kasem ederim..." (Kıyamet/2) ayetinden gelmektedir.
İnsanın kendi nefsini levm etmesi, yani onu şiddetle kınaması, sırf kuru sözlerle vuku buluyorsa, bunun umulan neticeyi hâsıl etmeyeceği aşikârdır.
Zira "levvȧme" ve "emmåre" mertebeleri arasında gayet hassas ve ince bir sınır vardır. Kişinin, nefsini azıcık levm etmesi (kınaması) sebebiyle içinde bir kibir hâli beliriyorsa, orada hâlâ gizli de olsa nefs-i emmårenin hükümranlığı devam ediyor demektir.
Ayet-i kerimede Cenab-i Hak:
"Andolsun ki insanı biz yarattık; nefsinin kendisine fısıldadıklarını da biliriz. (Zira) Biz ona şah damarından daha yakınız." (Kaf/16) buyurmaktadır.
Bu itibarla insan, nefsini levm ederken bile, nefs-i emmârenin gizli desiselerinden ve kendisini emniyette hissetmek gafletinden şiddetle ictinab etmelidir.
Tövbede sebatkar olup kötü fiillerden arınabilmek, ancak manevi terbiye ile mümkündür. Levvâme mertebesindeki nefs, şayet manevi terbiye altında ve salihlerle birlikte bulunuyorsa, kötü fiillerden kurtulur. Fırsat bulunca bunlara tekrar dönmez. Ancak kalpte, kin, hased, kibir gibi bazı kötü huylar kalır.
Teveccühü artar ise şeyhini müşahede eder hatta peygamberimizi de müşahede eder. Nefsine uyar da gerilerse belki şeyhini görür ama daha önceki aldığı lezzeti ve tadı bulamaz. Bu halini devam ettirirse sıfatı mülhimeye geçer. Fakat bu nefis mertebesi emmareye yakın olduğu için ona atlamak da çok kolaydır.
Bu nefis ikiyüzlüdür bir yüzü emmareye diğer yüzü mülhimeye bakmaktadir.Levvamede bulunan sâlikin esması şayet üstadı verirse ismi "CELAL" dir.
Levvame ve mülhimede bulunan saliklere tecelli ihsan olunur bu tecelli sebebiyle üstadlarını ve peygamberimizi rüyalarında görürler. Ancak hakiki tecelli nefsi mutmainne de oluşur Daha sonra zikre devam ettikçe Nefsi Mülhimeye çıkar
4.MERTEBE NEFS-İ MUTMAİNNE
(Dikkat bu nefis makamından altta olanlar manen insan değil)
Bu makam dervişlik makamıdır. Manen kişi bu makama kadar insan değildir. Bu mertebeye erince insanlık sıfatı onda oluşur. Züht ve takva ehlinin ulaşacağı en yüksek mertebe sıfatı mülhimedir. Burada tarikat ehli haricindeki insanları kötüleme yoktur. Sıfatı mülhime'nin öyle bir noktası vardir ki, o da çok yüksek bir makamdır. Fakat burada tarikat ehlinin haklı olduğu bir durum vardır ki oda nefsi mutmainneye mürşidi kâmil olmadan çıkılmaz olduğudur. Çünkü insanın nefisle mücadelesi ancak burada kemale erer. Bu noktadan sonra bir mürşidi kāmilin terbiyesi gerekmektedir.
Bu söylediklerime delil şudur ki, dağlarda kendi kendine yetişen ağaçların meyveleri yenmez. Yense bile lezzeti olmaz. Ham ahlât gibi yiyenin boğazına durur. Fakat bir bahçıvan onları yerinden sökerek, kendi bahçesine dikse, budayıp aşılasa öyle bir meyve agacı olur o kadar lezzetli meyveler verir ki, ilk hâli ile arasında büyük farklar olur. İşte onun gibi bir mürşidi kâmilin elinde olanda böyle değişir.
Nefsi mutmainne de dervişe ismi "HAY" telkin olunur. Derviş boş kaldığı zaman sürekli bu zikri yapar. Bu makamda kişi gayet cömert olur. Dost yoluna bütün mülkünü vermeye razı olur. Şeyhine, ölü yıkayıcısının elindeki ölü gibi teslim olur. İlahi aşk günden güne artar günden güne artar. Kalp rikkati artar, her an dost izini gözler gözyaşı adeta su gibi olur. Bütün fiilleri iyilik ve güzellik ve ahlakları da üstün ve temiz ahlak ile belli olur.
Tarafı İlahiden öyle bir hal ihsan buyurulur ki, işlerini iradesiz olarak Hak'ka teslim etmişlerdir. İbadetleri itaatleri Allah-ü Teâlânın rızası içindir. Allah ile beraber olma anlamına gelen "Huzuru maallah" kişiye hal olur.
"İyi bilin ki, Allah u Teâlâ'nin Velileri (Dostları) için hiçbir korku yoktur. Onlar, mahzun da olacak değillerdir " ayeti kerimesi ile tebşir olunur.
İşte bu makama geldiginde Allah-u Zülcelâl Hazretlerinin dostu olur, "Îrci" hitabına mahzar olur.
Bu mertebede kötü ve çirkin vasıflar, yerini güzel ahlâka terk etmiştir. Davranış olgunluğunda zirveyi teşkil eden ve bütün beşeriyete numune olan Hazret-i Peygamber(sav) yüksek ahlâkı, tarifsiz bir zevk ile güzelce yaşanmaktadır.
Kulun kalbi, sabır, tevekkül, teslimiyet ve rıza ile taçlanmıştır. Böyle kimselerin gönülleri daima Hakk'in zikriyle meşguldür. Ahkâmi Şer'iyyenin batınına da vakıf olmuşlardır.
İmam-i Rabbâni Hazretleri:
"Nefs-i mutmainneye kadar yapılan ibadetler ve kulluk taklididir. Nefsi mutmainne'de ise bunlar taklitten tahkike dönüşür." buyurmuştur
5.MERTEBE NEFS-İ RÂDİYE
Daima Hakk'a yönelmek suretiyle Allah (cc) ile beraber olma şuuruna erişmiş, hikmetine ve hükmüne ram olarak Rabbinden razı ve hoşnut hâle gelmiş olan nefstir.Bu mertebeye yükselen kul, kendi iradesinden vazgeçip Hakk'in iradesinde fâni olmuştur.
Kur'ân-ı Kerim'deki:
" Sen O'ndan, O da senden razı olarak Rabbine dön!" (Fecr /28) ayetindeki "Sen O'ndan razı olarak" hükmünün bu makama işaret ettiği beyan olunmaktadır.
Bu rıza hâli, Hak'tan gelen bütün çileli imtihanlara karşı sabır göstermek ve bu hususta O'nun iradesini can u gönülden kabullenmektir.
Ayet-i kerimede buyurulur;
" Andolsun sizi biraz korku, biraz açlık, biraz da mallardan, canlardan ve mahsullerden noksanlaştırmakla imtihan edeceğiz. Sabredenleri müjdele!"
(Bakara/155).
Bu ayet-i kerimede ifade buyrulan "sabredenler" zümresinden olabilmek, ancak Cenab-ı Hakk'ın takdirine velev ki o takdir, umulduğu ve beklendiği gibi tecelli etmese bile- razı olmak ve asla isyana düşmemekle mümkündür.
İşte nefs-i râdiye de, ilâhî iradenin hayır veya şer olarak tecelli eden bütün kaza hükümlerine tereddütsüz teslim olup rıza gösterenlerin, asla şikâyet etmeyenlerin makamıdır. Bu makamin imtihanlari öncekilere nisbetle daha ağıdır. Zira insan manen yükseldikçe iptilâlar artar.
Nitekim Allah Resulü(sav) şöyle buyurmuştur:
"İnsanlar içinde en şiddetli iptilâlara uğrayanlar peygamberlerdir. Sonra da onlara yakınlık derecesine göre diğer kimselerdir. İnsan dindarlığı ölçüsünde iptilâlara maruz kalır."
(Tirmizi)
Bu nefisteki kişiler eğer zikirlerine devam ederlerse ruhu hayvan ruhu sultanın haliyle bir derece daha hallenir. Bunun alameti ise ruhu hayvana kötü ve güç gelen şeyler, onlara güzel ve kolay gelmeye başlar. Gayet halim selim olur. Bütün mahlukat onun elinden ve dilinden emin olurlar.
Her nereye varsa iradesiz tazim ederler. Halk arasında son derece sevilir ve sayılır. Kendisi de kaza ve kaderinde olanların hepsine razı olur ve bir an bile Allah'ın rızasından ayrılmazlar. Keder ve sürur müsavi olur. Zaten bundan dolayı bu nefse Radiye denmiştir.
Sâlik, manada bütün mevcudatı yok olmuş görür. Yalnız, bir beyaz veya kızıl yahut başka bir renkte nur içinde kalır.
Bazıları o halde:
"yeryüzünde her şey fânidir. Azamet ve ikram sahibi olan Rabbin zâti bakidir" (Rahman /26,27) ayeti kerimesi ile ihsan olunur.
Bu Makamda olan kişiye Üstadi Tarafından ismi "HAK" telkin olunur.
6.MERTEBE NEFS-İ MERDİYYE
Râdiye mertebesinde bulunanların, bu mertebenin bütün füyüzâtından istifade edebilmeleri için, Cenab-ı Hakk'ın da onlardan razı olması icab eder. Yani kulun Allah'tan razı olması yetmeyip, kamil bir terakki için Allah'ın da kulundan razı olması gerekir. Diğer bir ifadeyle Hak'tan rızamız, O'nun yüce rızasına mazhar olabilecek bir kıvam ve güzellikte olmalıdır.
Bu gerçekleştiği takdirde "merdiyye" sıfatı Allah'a râci olmasına rağmen, kulun bunu temine medar olan amelleri bereketiyle bu makam kula da izafe edilmiştir.Buna göre rádiye, Allah'tan razı olanların; merdiyye ise Allah'ın da kendisinden razı olduğu kimselerin makamıdır.
Cenab-ı Hakk'ın bizzat razı ve hoşnut olduğu bir nefs olan merdiyyede kötü huylar yok olmuş, güzel huylar ve ahlâki meziyetler inkişaf etmiştir.
Öyle ki; Yaratan'dan ötürü yaratılanlara şefkat, merhamet, sevgi, cömertlik, affedicilik ve hassasiyet onda bir lezzet halindedir. Bu mertebedeki bir mümin, nefsini en güzel bir şekilde muhasebe ve murakabe eder. Her nefeste varlık ve benlik keyfiyetlerini gözeterek şeytani hilelere karşı boş bulunmaktan sakınır.
Yine bu mertebede kul, her halükârda ve bütün mevcudiyetiyle Hakk'a teslim olmuştur. Allah'tan gelen kahir veya lütuf tecellilerinin her ikisine de gösterdiği rıza bereketiyle ebediyet âlemine göçerken, ilahi rıza ile müjdelenerek kendisine cennet hil'ati giydirilmistir.
Yukarıda da zikredilen:
"Sen de O'ndan, O da senden razı olarak dön Rabbine!" (Fecr/28) ayetindeki "Rabbin de senden razı olarak" hükmü, bu hali ifade etmektedir.
Ayrıca Beyyine Suresi'nin 8. ayetindeki
"... Allah onlardan hoşnut olmuş, onlar da Allah'tan hoşnut olmuşlardir..." beyanı da bu hakikatin diğer bir ifadesidir.
Bu hål ve hakikatlere nail olan bir kul, artık hâdisatı "hakke'l-yakin"mertebesinden seyretmektedir. Allah'ın izniyle bazı gaybi sırlara vâkıf olabilir.Yani nefs-i râdiye makamında müşahede ettiği kemâlat tecellilerini, şimdi bizzat nefsinde tatmakta ve o hâllerle hallenmektedir. Sabır, tevekkül, teslimiyet ve rıza gibi hasletler, onun davranışlarının hâkim vasfı durumundadır.
Sâlik bu makamda Cenab-ı Hak ile keyfiyetsiz müşahede ve mükâleme eder. Bundan sonra dervişe " Ya Kayyum" ismi telkin olunur. Bununda kelime-i tevhide vereceği mana
"Öyle ise bil ki, Allah-u Teâlâ'dan gayri hiçbir ma'bud yoktur." (Muhammed /19) olur.
Halleri, şeriata uymak ve gereğini yerine getirmek ve bütün davranışlarında Peygamber Efendimize uymak olur ki:
"Allah-u Teala'nin ahlakı ile ahlaklanınız. Allah-u Teala'nin sıfatı ile sıfatlanınız"Hadisi Şerifi Sırrınca Rasulullah Efendimizin (sav) sünnetlerini icra ile ve Efendimizin ahlakı ile ahlaklanır.
Kendileri daima Allah'ın huzurunda olurlar.
Bu makamda olanlar Allah'ın hizmeti ile memurdurlar. İrsat veya memleketler tasarrufunda olur. Ehlullahın erginlerinin hepsi nefsi merdiye'de olurlar. Bu makam, makamı vahdettir. Herkes bu makama varamaz."Ölmeden önce ölünüz sırrına mahzar olmuşlardır.
Allah (cc) bu kimseye tayin olunan kirâmen kâtibin meleklerinin ellerinden o zâtın amel defterini alır, gelmiş geçmiş, büyük küçük, en ufak hataya varıncaya kadar bütün kusurlarını affeder ve masumiyet hilatini giydirerek kirâmen kâtibin melekelerine buyurur ki:
"Ey meleklerim bunca zamandır sizleri bu kulumun hizmetlerine vekil tayin etmiştim. Şimdi ben bu kulumdan razıyım. Sizler de razı mısınız"?
Onlar da şahitlik eder ve:
"Ya Rab bizler bu kuluna hizmet edeliden beri zerre kadar rızana aykırı bir halde bulunmadı" derler.
Allah bundan sonra şöyle buyurur.
"Ey meleklerim ben de sizi bu görevden azât ettim ve bu kulumdan razı oldum" buyurur.
7.MERTEBE NEFS-İ SÂFİYE
Nefs-i Sâfiye tezkiye neticesinde arınmış, saf, berrak, ulvî ve olgun nefstir.Bütün marifet sırlarının tahsil edildiği ve ancak Cenâb-ı Hak tarafından vehbi olarak lütfedilen bir makamdır; Hak vergisidir, sırf çalışmakla elde edilmez. Kader sırrına mebni, ilâhî bir ihsandır.
Nefs-i Sâfiyyeye erişenlere umumiyetle irşad hizmeti tevdi edildiğinden bu makama aynı zamanda "irşad makamı" da denilir.
Cenab-ı Hak, bu makamdakilerin hâl ve davranışlarındaki mükemmellikle, insanları gafletten ikaz edici bir tesir halk eder. Böyle zâtlar, bir fásik ile görüşseler, o fâsığın hâlini anlar, kalbi hastalıkların ilacını, hâl lisaniyla kendilerine bildirirler. Fâsik, eğer kalbi mühürlenmemişse insafa gelir ve pişmanlıkla gafletten uyanır.
Üstadımız Nefsi Sâfiye Makamı için şöyle buyurdular;
Nefsin yedinci mertebesidir. Diğer bütün mertebeleri kapsar. Safâ makamıdır.
Bir insanın da Mürşid-i Kamil olmasi için diğer bir şart da Rasulullah efendimizin bizzat görev vermesidir.Böyle olunca varisi nebi olduklarından şekline ve suretine şeytan giremez. Müridine son nefeste bizzat yetişir, kefil olur.
Sâfiye ehli olanlar gönüllerine ilham edilen her manayı Allah'tan bilir ve ortaya çıkan her hali Kur'ân'ın özündendir diyerek kabul ederler.Hatta kendilerini yok addederek gönül hânesinden bir adım dışarı çıkmazlar.
Sûfiler hiçbir engel tanımayan miracı manevinin zuhur ettiği bu mertebeyi "hâl, kâl ile bilenmez" diyerek ehlinin anlayışlarına havale ederler.
Allah Dostları / Nefis · Marifet Petekleri