Cüz'î İrâde-Meşiet-i İlâhiye
Cüz-i irade nedir?
İnsanda gözüken fiilleri iki kısma ayırabiliriz.
Bunlardan bir kısmı tamamen irademiz dışında meydana gelen fillerdir. Kalbimizin atması, kanımızın dolaşımı, nefes almak vermek, göz kapaklarımızın açılıp kapanması, saçımızın uzaması gibi filleri bu kısma misal olarak gösterebiliriz.
Bu tür fillere "iztrari" filler denilir. Bu tür fillere insanın iradesi müdahale etmediğinden dolayı, bu filler için herhangi bir mesuliyet veya mükafat yoktur.
Filllerimizin diğer kısmı ise, kendi irademiz ile işlediğimiz fillerdir. Yemek, içmek, bakmak, konuşmak, yürümek gibi filllerimiz bu kısma dahildir.
Burada tercih ve seçim hakkımız vardır.
Helale bakabileceğimiz gibi, harama da bakabiliriz.
Helali yiyebileceğimiz gibi, haramı da yiyebiliriz.
Hayrı konuşabileceğimiz gibi, yalan ve grybet de konuşabiliriz. Bu tür fillere "ihtiyari" filler denilir.
Cüz-i irade ise: "Ihtiyari filler" dediğimiz bu kısım fiillerdeki tercih kabiliyetimizdir. Yaratılması cihetiyle izbrări fillerde olduğu gibi, ihtiyari fiilleri de yaratan Allah'tır.
Fakat ihtiyari fiil ve hareketlerimizde talebimiz söz konusudur. İşte bu talebe cüz-i irade denir.
Demek ihtiyari fillerde insan, talep edendir.
Allah ise, fiili yaratandır.
İşte insan bu talebi sayesinde itaatkär veya isyankar olur. Başka bir ifadeyle insanın iradesi filin vasfına,
Allah'ın kudreti ise fillin aslına taalluk eder.
Mesela yazı yazma filinin aslını yaratan Allah'tır. Yazılan, sevap bir şey olabileceği gibi, günah bir yazı da olabilir. Birinci halde yazının faydalı olduğundan, ikinci halde ise zararlı olduğundan bahsedilir.
İşte yazı yazma filinin faydalı ve zararlı olmasına insan karar vermektedir. İnsan neye karar vermişse, Allah da yazıyı onun kararına göre yaratmaktadır. Ve onu mesul eden de bu tercihi ve kararıdır.
Şimdi cüz-i iradenin mahiyetini 3 farklı misal ile anlamaya çalışalım:
Misal 1:
Bir padişahin misafirhanesinde bulunduğumuzu farz ediyoruz. Bu misafirhanenin her katında ayrı ayrı nimetler ve ihsanlar sergileniyor olsun.
Ve yukarıya doğru çıktıkça bu nimet ve ihsanların çoğaldığını görüyoruz.
Bu misafirhanenin alt katında ise nimete mukabil cezanın, ihsana mukabil de azapların olduğunu farz ediyoruz.
Yukarı katlara çıkmak için de aşağı katlara inmek için de tek yol, asansöre binmek ve ulaşmak istediğimiz katın düğmesine basmaktır.
Şimdi bizler asansördeyiz ve asansörün üst katlara çıkaran bir düğmesine bastık ve asansör bizi o kata çıkarttı. Ya da bizi aşağı katlara indirecek bir düğmeye bastık ve asansör bizi o kata indirdi.
Ayrıca şunu da unutmamak gerekir ki, üst katlara çıkmak için bir düğmeye basan kişi dilerse, fikrini değiştirip kendisini alt kata indirecek bir düğmeye basabilir ve alt katlara inmeye başlar.
Ya da alt katlara kendisini indirecek bir düğmeğe basan kişi dilerse ve daha yolculuğu bitmemişse,asansörün üste çıkartan düğmelerinden bir düğmesine basarak üst katlara ulaşabilir.
Şimdi durumumuzu inceleyelim: Asansörü biz yapmadık ve onu kendi kuvvetimizle hareket ettirmiyoruz. Ancak asansör de kendi kendine hareket etmiyor. Biz irademizi kullanarak bir düğmeğe basıyoruz ve asansör bizi o kata ulaştırıyor.
O halde "Asansörü ben hareket ettiriyorum ve asansör benim kuvvetimle çalışıyor." diyemeyeceğimiz gibi,
"Bu asansör kendi kendine hareket ediyor; dilerse beni üst kata, dilerse beni alt kata indiriyor, elimde hiçbir şey yok." da diyemeyiz.
Evet, birinci sözü söyleyerek asansörü kendi kuvvetimizle hareket ettirdiğimizi iddia edemeyiz. Çünkü asansörü hareket ettirmek ve onu icat etmek için gereken kuvvetin binde biri değil, milyonda biri bile bizde yoktur.
Değil asansörü kendi kuvvetimizle hareket ettirdiğimizi iddia etmeyi, belki ona binmemiz bile kendi kuvvetimizle olmamıştır. Bu misafirhanenin merhametli sultanı bizi, hiçbir kuvvet ve müdahalemiz olmaksızın bu asansöre bindirmiştir.
Bizler bu sözü söyleyemeyeceğimiz gibi ikinci söz olan, "Asansörün hareketinde hiçbir müdahalemizin olmadığını, asansörün kendi isteğine göre bizi dilediği katlara çıkardığını" da iddia edemeyiz.
Zira asansör, bizim bastığımız ve çıkmak istediğimiz kata bizi çıkarmaktadır. Bizi, istemediğimiz ve düğmesine basmadığımız hiçbir kata çıkartmamaktadır.
O halde en doğru söz şudur: "Asansörü biz hareket ettirmiyoruz ve asansör bizim kuvvetimizle çalışmıyor. Ancak biz asansörün çıkacağı ve ineceği katlan irademizle belirliyor ve düğmeye basıyoruz."
O halde çıkacağımız ve ineceğimiz katı biz tayin etmiş olmaktayız. Asansör ise bizim tayinimize ve talebimize göre hareket etmektedir.
Şimdi geldik temsildeki hakikatlerin izahına:
Bu misaldeki misafirhane, bu dünyadır ve şu güzel âlemdir.
Misafirhanenin sahibi ise, ezel ve ebedin sultanı olan Allah'tır. Misafirhanenin üst katları, bizi cennete ulaştıracak ameller; alt katı ise, bizi cehenneme düşürecek günahlardir.
Asansör ise, Allah'ın irade ve kuvvetidir. Asansörün düğmesine basmak ise, Allah'tan o filin yaratılmasını istemektir. İşte bu cüz-i iradedir.
Cüz-i irademizle Kur'an'in başına oturduğumuzda ve Kur'an okumayı talep ettiğimizde, Allah da kuvvetiyle "Kur'an okumak" fillini yaratmaktadır. Yani biz bu halde iken, asansörün üst düğmesine basmış ve asansör de bizi o kata çıkartmıştır.
Ağzımızın hareketinden tutun, okuduğumuz Kur'an'a kadar her şey Allah'a aittir. O'nun yaratmas: ve icadı ile meydana gelir. Bize düşen tek şey bu vaziyetin yaratılmasını tercih ve talep etmemizdir. Bu tercih ve talebe cüz-i irade denilir.
Eğer biz Kur'an'ın başına oturacağımıza, okunması haram olan bir kitabın başına oturmuş olsaydık. Bu sefer cüz-i irademizle asansörün alt katlanına indiren bir düğmeye basmak gibi, o fillin Allah tarafından yaratılmasını talep etmiş olacaktık ki, Allah da imtihan dünyası olmasından dolayı bu fill yaratacaktı.
Allah'ın yaratması, bizim isteğimize yani cüz-i irademize tabi olduğundan dolayı biz mesul olmaktayız. Gerçi birçok defa Allah'ın rahmetinden dolayı o günahı yaratmadığı ve o günahla aramıza girdiği de gözükmektedir.
Misal 2:
Cüz-i iradenin mahiyetini şu misallerle anlayabiliriz.
Bir rıhtımda padişahın gemilerinin dizildiğini ve bu rıhtımın karşısında iki adanın olduğunu farz ediyoruz. Padişah, kaptanların sağdaki adaya gitmelerini emretmiş ve soldaki adaya gitmelerini yasaklamış olsun.
Kaptanları emrine itaat hususunda bir imtihana tabi tutan padişah, imtihanın bozulmaması için de soldaki adaya gidenlere mâni olmasın.
Gemiler aynı cihazlarla donatılmış ve her iki adanın yolu da açık tutulmuş olsun. Diğer taraftan, gemilerin seyahati için gerekli her türlü ihtiyaç ve yakıt yine padişah tarafından temin edilsin.
Kaptanın burada yapacağı tek şey, dümeni çevirmek ve gideceği adayı seçmektir. Onu o adaya ulaştıran gemi de, geminin hareketi de sultana aittir.
Eğer o kaptan, padişahın emrine uyarak sağdaki adaya giderse orada çeşit çeşit sofralarla, nimetlerle karşılaşacaktır.
Eğer sol taraftaki adaya giderse, vahşi canavarların hücumuna hedef olacak ve görevli memurlar tarafından çeşitli cezalara çarptırılacaklardır.
Her bir kaptan, padişahın dümenci bir neferi olarak gemiye rota verme ve istediği adaya gidebilme durumundadır. Bir kaptan hangi adaya gitmek isterse, gemi onun vereceği rota ile oraya yönelecek ve deniz gemiyi o adaya kadar sırtında taşıyacaktır.
Şunu da belirtelim ki, kaptan yolculuğun her anında rotayı değiştirme hakkında sahiptir. Mesela sol adaya doğru yol alırken, rotasını sağ adaya ya da sağ adaya doğru yol alırken, rotasını sol adaya çevirebilir.
Şimdi durumu inceleyelim: Gemiyi kaptan kendi kuvveti ve gücüyle hareket ettirmemektedir.
Zira geminin hareketi için gerekli kuvvet onda olmadığı gibi, geminin ihtiyaçlarını da tek başına karşılaması mümkün değildir.
O ne gemiyl yapmıştır, ne denizin sahibidir, ne de gemideki diğer aletlerin; bunların hepsi sultana aittir.
Bununla birlikte gemi de kaptanın iradesi olmaksızın tek başına hareket etmemektedir. Kaptanın tercihi gemiye yön vermektedir.
Şimdi kaptan şunu diyemez: "Bu gemiyi kendi kuvvetimle idare ve sevk ediyorum." Zira buna gücü yetmez. Ancak şunu da diyemez: "Gemi benim irademin dışında yol alıyor, istediği adaya beni zorla götürüyor. Ben geminin hareketinden mesul değilim." Evet bunu diyemez.
Zira gemi onun tercihine göre yol almaktadır.
O halde en doğru söz şudur: "Ben geminin ve içindeki cihazların sahibi değilim, onlar sultanımındır.
Ben sadece bu gemiye rota belirleyen dümenciyim.
Lakin öyle bir dümenciyim ki, geminin her hareketi benden sorulacak. Çünkü gemi o hareketi benim talebim ve isteğim ile yaptı.
Şimdi geldik temsildeki hakikatlerin izahına:
Sultan ise Sultan- Kainat olan Allah'tır.
Misaldeki rıhtım, bu dünyadır.
Her bir gemi, insandır.
O gemideki cihazlar, insana takilan duygu ve azalardır.
O iki ada ise; sağdaki cennet ve cennete götüren amellerdir, soldaki cehennem ve cehenneme götüren amellerdir.
Kaptanın gemiye rota vermesi ve dümeni çevirmesi ise, cüz-i iradedir.
Evet insanın bedenindeki her âzâ ve hücre, kâinattaki her bir sistem ve küre Allah'ın irade ve kudretiyle vazife görmekte ve hareket etmektedir.
Fakat insan, ihtiyâri fillerinde eli kolu bağlı bir kaptan gibi hadiselerin denizine atılmış değildir. Vücut gemisinin hareket adasını kendi cüz-i iradesiyle tayin ve tespit etmektedir. Böylece gideceği menzile kendisi karar vermektedir.
İşte bu karar verme yeteneğine, cüz-i irade denilir.
Misal 3:
Bir çocuğun, bir pehlivanın sırtına bindiğini farz ediyoruz. Karşılarında da iki tane dağ var. Sağ taraftaki dağda; lezzetli yiyecekler ve her türlü nimet bulunurken, sol taraftaki dağda ise sadece dikenli yiyecekler ve vahşi hayvanlar bulunuyor olsun.
Bu iki dağdan birisine çıkacak olan çocuğun kendi kuvveti, tek başına bu dağlara çıkmaya yetmeyeceği için, bir pehlivan onu sırtına almış ve çocuğun arzusuna göre hareket ederek onu istediği dağa çıkartacak olsun.
Şimdi bu çocuk, her şeyiyle güzel olan sağdaki dağa çıkmak yerine soldaki dağa çıkmayı arzu etti ve o dağa kendisini çıkartmasını pehlivandan istedi. Pehlivan da onu o dağa çıkardı. Ve arzusunun bedeli olarak o dağa çıktıktan sonra da yüzlerce elemle ve korkuyla başbaşa kaldı.
Şimdi durumu inceleyelim:
Çocuk kendi kuvvetiyle o dağa tırmanmadı, zaten gücü ve kuvveti tek başına o dağa çıkmaya da yetmez.
Ancak pehlivan da onu zorla soldaki dağa çıkarmadı.
Eğer çocuk sağdaki dağa çıkmak isteseydi, pehlivan da onu sağdaki dağa çıkarırdı. Nitekim birçoğunu sağdaki dağa çıkarmıştır.
O hâlde çocuk, ne kendi kuvvetiyle dağa çıktığını iddia edebilir ne de pehlivanın zorla kendisini soldaki dağa çıkardığını söyleyebilir.
Çocuğun söyleyeceği en doğru söz şudur:
"Evet, ben dağa kendi kuvvetim ile çıkmadım, beni bu dağa pehlivan çıkardı. Ancak pehlivan benim irade ve arzumu hiçe sayarak bunu yapmadı. Bilakis o benim talebime uydu. Ben, onun beni soldaki dağa çıkarmasını istedim, o da bunu yaptı.
Bu dağa çıkmaktaki bütün mesuliyet benimdir."
Şimdi geldik temsildeki hakikatlerin izahına:
Misaldeki sağ dağ, cennet ve ona götüren salih amellerdir. Sol dağ ise, cehennem ve cehenneme götüren kötü amellerdir. O çocuk ise, biziz; yani insandır.
Pehlivan ise, Allah'ın kudreti ve kuvvetidir.
Evet, biz fillerimizi Allah'ın kudretine dayanarak işleriz. Misaldeki çocuğun pehlivanin sırtına binmesi gibi, bizde kudret-i ilahiyyeye binerek işleriz.
Çıkmak istediğimiz tepeye bizi çıkarmasını ve yapmak istediğimiz ameli yaratmasını Allah'tan talep ederiz.
İşte bu talebimiz cüz-i iradedir.
Allah da, biz neyin yaratılmasını istemişsek,
o filden razı olmasa da imtihan sırrından dolayı yaratır.
Burada biz, filin yaratılmasını talep edeniz.
Allah ise, fili yaratandır. Filin yaratılmasına, bizim talebimiz ve isteğimiz sebep olduğundan dolayı da mesul oluruz.
O halde bize düşen, cüz-i irademizi hayırlı işlerin talebi için kullanmak ve Allah'tan cennet amellerini bizim için yaratmasını istemektir. Bu istek ve arzu, halis bir niyet ile buluştuğunda, bizleri cennete layık bir hale getirecektir.
Ne mutlu, kendisine verilen cüz-i iradeyi salih amellerin yaratılmasında kullanan ve onunla cennet amellerini işleyenlere!
Ve yazıklar olsun ki, hayırları talep etmesi için kendisine emanet edilen bu cüz-i iradeyi, günahları kazanmak yolunda kullanarak emanete ihanet edenlere!
Cüz'î İrâde-Meşiet-i İlâhiye
İmam Rabbânî (r.a) diyor ki;
Allahu Teâlâ, kullarına kuvvet, kudret, irâde vermiştir. İstediklerini işlerler. İnsanlar, işlerini kendileri yapıyor. Allahu Teâlâ da yaratıyor.
Allahu Teâlâ'nın hikmeti, âdeti şöyledir ki, insan bir işi yapmak isteyince, O da, isterse o işi yaratır.
Bu iş, insanın kasdı ile, ihtiyârı ile meydâna geldiği için,
işin mes’ûliyyeti, sevâbı ve cezâsı, o insana oluyor.
İnsanın ihtiyârı za’îfdir, azdır diyenler, Allahu Teâlâ'nın irâdesinden az olduğunu demek istiyorlarsa, doğrudur.
Yok eğer, emrleri yapacak kadar değildir diyorlarsa, yanlıştır.
Allahu Teâlâ, insanlara, yapamayacakları bir şeyi emr etmemiştir. Hep kolay emr etmiş, güç şey istememiştir.
(MEKTÛBÂT-I RABBÂNİ. 266.MEKTUP)
Hz. Ali ve İrâde
Ey Allah'ın kulu!
İbn Ebu Hatim der ki: Bize Ahmed İbn Şeybân er-Rainlî... Hz. Ali'den rivayet eder ki o, şöyle demiştir :
Ali'ye : "Şurada bir adam irâde hakkında konuşuyor", denmişti.
Hz. Ali ona :
"Ey Allah'ın kulu, Allah seni dilediği gibi mi yoksa senin dilediğin gibi mi yarattı"? diye sordu.
O : "Dilediği gibi yarattı", dedi.
"Dilediği zaman mı yoksa senin dilediğin zaman mı seni hastalandırır", diye sordu.
"Bilakis dilediği zaman", dedi.
"O dilediği zaman mı yoksa sen dilediğin zaman mı sana şifâ verir"? diye sordu.
"O dilediği zaman", dedi.
"Seni istediğin yere mi yoksa dilediği' yere mi koyar"? diye sordu.
"Bilakis dilediği yere", dedi.
Hz. Ali şöyle dedi :
"Allah'a yemîn olsun ki eğer bundan başkasını söylemiş olsaydın, gözlerinin bulunduğu yere (kafana) kılıçla vururdum".
(İbn-i Kesir Tefsiri, Hac,18)
Beyitler
Sensin bana cân u cihân, Sensin bana genc-i nihân,
Senden dürür assı ziyân, ne iş gele benden Sana.
Yûnus Emre
Allah Dostları / Sabır, Rıza, Teslim ve Tevekkül · Marifet Petekleri